ԽՄԲԱԳՐԱԿԱՆ

Հաշ­տութեան խնդի­րը եւ մեր օրիեն­տա­ցիան

Հա­յաս­տա­նը մեծ պե­տու­թիւննե­րից իրա­ւապէս ճա­նաչուած մի պե­տու­թիւն է։ Եւ այդ ճա­նաչումն է մեր ժո­ղովրդի գե­րագոյն մի­ջազ­գա­յին նուաճու­մը։

Հայ ժո­ղովուրդը, որ իր զա­ւակ­նե­րի մի­լիոնա­ւոր զո­հերով է ձեռք բե­րել իր ան­կա­խու­թիւնը, կա­րող է հաշ­տուել իր պատ­մա­կան տե­րիտո­րիայի մե­ծամեծ կրճա­տումնե­րի հետ, կա­րող է հրա­ժարուել շատ եւ շատ բա­րիք­նե­րից, բայց մի բան կայ, որի հետ նա եր­բեք չպէտք է հաշ­տուի, որից եր­բեք նա չպէտք է հրա­ժարուի։ Եւ այդ բա­նը — Հա­յաս­տա­նի՝ իբ­րեւ ան­կախ պե­տու­թեան ոչնչա­ցումն է։

Թող լի­նի Հա­յաս­տան փոքր, նոյ­նիսկ շատ փոքր, բայց ան­կախ պե­տու­թիւն։

Փոք­րութիւ­նը եր­բեք ար­գելք չէ ապա­գայ զար­գացման։ Փոքր էր Յու­նաստա­նը, երբ ստեղ­ծուեցաւ եւ շատ թոյլ, բայց այժմ ար­դէն այնքան մեծ է, որ եր­կիւղ է ներշնչում նոյ­նիսկ Իտա­լիայի պէս մի զօ­րեղ պե­տու­թեան։ Փոքր էր Սեր­բիան, բայց այժմ ար­դէն մի պատ­կա­ռելի պե­տու­թիւն է։ Փոքր էր Ռու­մա­նիան, բայց այժմ եռա­պատ­կել, քա­ռապատ­կել է իր տե­րիտո­րիան եւ ու­ժը։

Ամե­նակա­րեւո­րը պե­տական ան­կա­խու­թեան պահ­պա­նումն է, որ ամե­նամեծ գրա­ւականն է ժո­ղովրդի ապա­գայ զար­գացման։

Մեր պե­տու­թեան գո­յու­թիւնը մեծ պե­տու­թիւննե­րի տե­սակէ­տով, այն­չափ իմաստ եւ ար­ժէք ու­նի, որ­չափ նա բա­ժանում է Տաճ­կաստա­նը Ռու­սաս­տա­նից։ Այն օրը, երբ Հա­յաս­տա­նը կորցրեց իր ան­կա­խու­թիւնը եւ դար­ձաւ փաս­տօ­րէն խա­ղալիք Ռու­սաստա­նի ձեռ­քին, կը վե­րանայ այ­լեւս այն միակ ու­ժեղ հիմ­քը, որ ստի­պել էր եւ ստի­պում է Եւ­րո­պական մեծ պե­տու­թիւննե­րին ըն­դունել Հա­յաս­տա­նի իբ­րեւ պե­տու­թեան գո­յու­թիւ­նը։

Եթէ Հա­յաս­տա­նը կա­մենում է ապ­րել՝ իբ­րեւ պե­տու­թիւն, ամէն կերպ նա պի­տի խու­սա­փէ լի­նել իր մեծ հիւ­սի­սային հա­րեւա­նի՝ Ռու­սաստա­նի խա­ղալի­քը։

Միւս կող­մից՝ մեր դա­րաւոր թշնա­մին, Տաճ­կաստա­նը, կա­րող է ի վեր­ջոյ հաշ­տուել մեր պե­տական գո­յու­թեան հետ միայն այն ժա­մանակ, երբ մենք մի ան­գամ ընդմիշտ կը հրա­ժարուենք ռու­սա­կան օրիեն­տա­ցիայից։

Ճիշդ է, Մուսթա­ֆա Քե­մալի Տաճ­կաստա­նը, որ այ­սօր պա­տերազ­մում է մեզ հետ, հան­դէս է գա­լիս՝ իբ­րեւ բոլ­շե­ւիկեան Ռու­սաստա­նի դաշ­նա­կի­ցը։ 

Բայց քա­ղաքա­կան մեծ իմաս­տութիւն պէտք չէ ըմբռնե­լու հա­մար, թէ թուրք-ռու­սա­կան բա­րեկա­մու­թիւնը մի ժա­մանա­կաւոր զի­նակ­ցութիւն է օբյեկ­տիւ, յա­րատեւ շա­հերով միան­գա­մայն հա­կամարտ եր­կու ու­ժե­րի մի­ջեւ։

Ոչ ոքի հա­մար գաղտնիք չէ, որ թուրքե­րի եւ ռուսնե­րի ներ­կայ բա­րեկա­մու­թիւնը մի ար­հեստա­կան կապ է, որ կա­րող է կտրուել ամէն վայրկեան եւ ան­խուսա­փելիօրէն պի­տի կտրուի, երբ մէկ կամ միւս կող­մը հա­սած կը լի­նի իր գլխա­ւոր նպա­տակին։

Ռու­սաստա­նը Տաճ­կաստա­նի պատ­մա­կան թշնա­մին է, եւ այս թշնա­մու­թիւնը չի բխել եր­բեք իշ­խողնե­րի սուբյեկ­տիւ ցան­կութիւննե­րից, այլ եղել է եր­կու պե­տու­թիւննե­րի ու ժո­ղովուրդնե­րի գո­յու­թեան եւ զար­գացման օբ­յեկտիւ պայ­մաննե­րի ան­խուսա­փելի ար­դիւնք։

Ահա թէ ին­չու ոչ բոլ­շե­ւիկ­նե­րը, ոչ էլ քե­մալա­կան­նե­րը կա­րող են փո­խել իրենց, փո­խել իրենց պե­տակա­նու­թեան հիմ­նա­կան ուղղու­թիւնը, ճիշդ այնպէս, ինչպէս Անգլիան վեր­ջին եւ­րո­պական պա­տերազ­մի ժա­մանակ եղաւ Ռու­սաստա­նի զի­նակի­ցը, որով­հե­տեւ այդ էր պա­հան­ջում Անգլիայի ժա­մանա­կաւոր շա­հը։ Բայց այդ զի­նակ­ցութիւ­նը բնաւ չխան­գա­րեց, որ Անգլիան մնայ Ռու­սաստա­նի ամե­նամեծ եւ ամե­նավ­տանգա­ւոր թշնա­մին։

Ռուսնե­րի հետ լի­նելով չէ, որ հայ ժո­ղովուրդը կա­րող է ապա­հովել իր եւ իր պե­տու­թեան գո­յու­թիւ­նը։ Որով­հե­տեւ ռուսնե­րի ներ­կա­յու­թիւնը Անդր­կով­կա­սում, մի­ջազ­գա­յին ներ­կայ պայ­մաննե­րի մէջ, յա­րատեւ չի կա­րող լի­նել եւ նա վաղ թէ ուշ պի­տի վերանայ, ան­խուսա­փե­լիօրէն, հէնց որ լու­ծուի ռու­սա­կան խնդի­րը։

Ռու­սաստա­նը ինքն էլ, իր բոլ­շե­ւիկ իշ­խող­նե­րի բե­րանով, բազ­միցս յայտնել է, որ պատ­րաստ է յար­գել, ճա­նաչել Անգլիայի շա­հերը Անդրկով­կա­սում։

Հայ ժո­ղովուրդը եւ Հա­յաս­տա­նը չեն կա­րող կա­պել իրենց բախ­տը մի պե­տու­թեան հետ, որ իր իսկ խոս­տո­վանու­թեամբ պի­տի հե­ռանայ Անդրկով­կա­սի սահ­մաննե­րից, եթէ Անգլիան եւ Եւ­րո­պական միւս մեծ պե­տու­թիւննե­րը կա­մենան հաշ­տուել նրա գո­յու­թեան հետ։

Իր փրկու­թեան հա­մար Հա­յաս­տա­նը ու­նի մի՛այն մի ճա­նապարհ՝ գտնել ան­մի­ջական կեր­պով մի ընդհա­նուր լե­զու իր հա­րեւա­նի՝ Թուրքի հետ։

Եթէ հայ ժո­ղովուրդը կա­մենում է ապ­րել եւ ապա­հովել իր պե­տական եւ ֆի­զիկա­կան գո­յու­թիւնը, յա­րատե­ւօրէն, նա պէտք է ու­նե­նայ ոչ թէ ռու­սա­կան, այլ թուրքա­կան՝ օրիեն­տա­ցիա։

Եւ եթէ հայ ժո­ղովուրդը վեր­ջին հա­մաեւ­րո­պական պա­տերազ­մի ժա­մա­նակ չու­նե­նար ռու­սա­կան օրիեն­տա­ցիա, այլ լի­նէր թուրքե­րի հետ, առանց վե­րապա­հու­թեան, ամե­նայն հա­ւանա­կանու­թեամբ, նա խու­սափած կը լի­նէր կո­տորած­նե­րից եւ նրա դրու­թիւնը վրա­ցինե­րից էլ լաւ կը լի­նէր։

Մի ան­գամ ընդմիշտ մենք պի­տի ըմբռնենք, որ օտա­րի վրայ յե­նուե­լով չէ որ մենք կա­րող ենք իրա­պէս խա­ղաղու­թիւն ձեռք բե­րել մեր ժո­ղովրդի հա­մար, այլ մի­միայն մեր սե­փական ու­ժե­րին ապա­ւինե­լով պի­տի որո­շենք մեր բախ­տը մեր ու­ժեղ հա­րեւան­նե­րի՝ Թուրքիայի հետ։

Ամէն մի օտար մի­ջամ­տութիւն, մա­նաւանդ ռուսնե­րի մի­ջամ­տութիւ­նը, կա­րող է միայն վնա­սակար լի­նել հայ եւ թուրք ժո­ղովուրդնե­րի յա­րատեւ խա­ղաղեց­ման հա­մար։

Որով­հե­տեւ օտա­րը, նախ պի­տի խտաց­նէ այն փո­խադարձ անվստա­հու­թեան մթնո­լոր­տը, որ գո­յու­թիւն ու­նի եր­կու դա­րաւոր հա­րեւան­ների մի­ջեւ, ու ան­կա­րելի դարձնէ մի հաս­տա­տուն հա­մաձայ­նութիւն։ Եւ երկրորդ, օտա­րը պի­տի աշ­խա­տէ մեզ գոր­ծիք դարձնել իր սե­փական շա­հերի եւ նպա­տակ­նե­րի հա­մար, որոնց տե­սակէ­տով հայ-թուրքա­կան յա­րատեւ ու ան­կեղծ հաշ­տութիւ­նը իրա­պէս ցան­կա­լի էլ չէ։

Մինչդեռ հայ ժո­ղովուրդը, ինչպէս եւ թուրք ժո­ղովուրդը, կա­րօտ է յա­րատեւ հաշ­տութեան։ Բա­ւական է, ինչքան խա­բուե­ցինք օտար­նե­րից։

Դնենք մեր յոյ­սը միայն մեր ու­ժի վրայ եւ խօ­սենք մեր թշնա­մու հետ երես առ երես՝ առանց «բա­րերար» միջ­նորդնե­րի։ Եւ այն, ինչ որ ձեռք կը բե­րենք այդ ճա­նապար­հով, յա­մենայն դէպս, կը լի­նի աւե­լի վստա­հելի, աւե­լի հաս­տա­տուն եւ աւե­լի յու­սա­տու մի բան, քան այն, ինչ որ մենք կա­րող ենք ստա­նալ միջ­նորդնե­րի ջան­քերով։ ■