«Մենք չենք ունեցած վերջին տասնամեակներուն ոեւէ քաղաքական գործիչ, որ ներկայ վարչապետին չափ պատմութեան յղումներ ընէ եւ վերջին տասնամեակներուն տարածում գտած պատմագիտական տեսակէտներուն հակադրուի…»

Պատմա­բան Արա Սան­ճեան այժմ տնօ­րէնն է Մի­շիկը­նի հա­մալ­սա­րա­նի Տիր­պորն քա­ղաքի մաս­նա­ճիւ­ղի Հա­յագի­տական հե­տազօ­տու­թիւննե­րու կեդ­րո­նին։ Ու­նի բազ­մա­թիւ գի­տական յօ­դուած­ներ, ու­սումնա­սիրու­թիւններ եւ հե­տազօ­տու­թիւններ պատ­մութեան եւ ժա­մանա­կակից հար­ցե­րու մա­սին: Արա Սան­ճեան՝ Երե­ւան գտնուելով կը մաս­նակցէր Մա­տենա­դարա­նին մէջ Հա­յագի­տական մի­ջազ­գա­յին 3-րդ գի­տաժո­ղովին։ 

«Նոր Յա­ռաջ» – Հա­յագի­տու­թիւնը կա­րեւոր տեղ կը գրա­ւէ ձեր մաս­նա­գիտու­թեան մէջ: Ի՞նչ է այ­սօր հա­յագի­տու­թեան վի­ճակը։

Արա Սան­ճեան – Հա­յագի­տու­թիւնը շատ լայն հաս­կա­ցու­թիւն է, հոն տա­րատե­սակ գի­տակար­գեր (տի­սիփ­լիններ) կան, բո­լորին վի­ճակը նոյ­նը չէ եթէ պի­տի հա­մեմա­տենք հա­մաշ­խարհա­յին մի­ջինին հետ, առա­ւել եւս բա­ւական տարտղնուած է աշ­խարհագ­րա­կանօ­րէն: Հա­յագի­տու­թեամբ կը զբա­ղին տար­բեր մաս­նա­գէտ­ներ տար­բեր եր­կիրնե­րու մէջ: Իւ­րա­քան­չիւր երկրի ներ­քին պայ­մաննե­րը, մի­ջավայ­րը, գի­տական-հա­մալ­սա­րանա­կան մթնո­լոր­տը կ’ազ­դէ որ շեշ­տա­կի տար­բե­րու­թիւններ ըլ­լան, եր­բեմն՝ մօ­տեցումնե­րու կամ հե­տաքրքրու­թիւննե­րու պա­րագա­յին: Այս իմաս­տով կը խու­սա­փիմ մէկ միաս­նա­կան կար­ծիք տա­լէ: Հա­յաս­տա­նի պա­րագա­յին, իմ կար­ծիքս է, որ պէտք չէ խոր­շիլ եւ ըսել որ շատ ընե­լիք ու­նինք, որ­պէսզի կա­րենանք մօ­տենալ մի­ջազ­գա­յին լաւ մա­կար­դա­կի: Կան որոշ փոր­ձեր։ Կայ նաեւ պար­տադրանք կա­ռավա­րու­թե­նէն։ Մի­ջազ­գա­յին գրա­խօսուող հան­դէսնե­րու մէջ տպագ­րուիլը գրե­թէ պար­տա­դիր դար­ձած է տար­բեր գիտ­նա­կան­նե­րու հա­մար, բայց ատի­կա միայն մէկ ազ­դակն է պե­տու­թեան ներգրաւ­ման: Բա­րելա­ւու­մը եթէ միա՛յն վե­րէն՝ հրա­հան­գով ու պար­տադրան­քով ըլ­լայ, ար­դիւնա­ւէտ չ’ըլ­լար. պէտք է նաեւ ստեղ­ծել այդ մթնո­լոր­տը, ուր գիտ­նա­կան­նե­րը իրենք եւս գի­տակ­ցին որ ամէն մէ­կը ինքզինք բա­րելա­ւելու պար­տա­կանու­թեան տակ է: Մենք այ­սօր կ’ապ­րինք շատ մրցու­նակ աշ­խարհի մը մէջ, ուր դա­ժան է մրցակ­ցութեան պայ­քա­րը, եւ ան որ չի կրնար ժա­մանա­կին հետ քայլ պա­հել, կը վնա­սէ: Այդ իմաս­տով կ’ու­զեմ որ աւե­լի մեծ ջանք թա­փուի ե՛ւ կա­ռավա­րու­թեան օժան­դա­կու­թեամբ, ե՛ւ նաեւ մաս­նա­գիտա­կան նա­խաձեռ­նութիւննե­րով՝ բա­րելա­ւելու այն վի­ճակը, որ Հա­յաս­տա­նի մէջ կայ: Կան ի հար­կէ բազ­մա­թիւ ան­հատներ, որոնք կը գի­տակ­ցին եւ իրենց կա­րելին կ’ընեն: Կ’ու­զէի որ այդ շրջա­նակը աւե­լի լայննայ:

«ՆՅ» – Եթէ աւե­լի ըն­դարձակ պատ­մա­գիտու­թեան դաշ­տը առ­նենք, վեր­ջա­պէս հե­տազօ­տող­ներ՝ գի­տական հան­դէսնե­րու մէջ հրա­տարա­կու­թեան հա­մար պէտք է որոշ հա­մալ­սա­րանա­կան, գի­տական պատ­րաստու­թիւն ու­նե­նան։ Այ­սօր Հա­յաս­տա­նի մէջ այդ մար­զը, այնպէս ինչպէս որ կը դա­սաւան­դուի, ար­դեօք ըն­դունա՞ծ է նո­րարա­րու­թիւնը, փո­փոխու­թիւնը կամ աւե­լի լայն կար­կի­նով իրա­կանու­թիւննե­րը չա­փելու, տես­նե­լու, թե­րեւս վե­րատե­սու­թեան են­թարկե­լու սո­վետա­կան շրջա­նէն մնա­ցած որոշ պատ­կե­րացումներ։

Ա. Ս. – Պատ­մութիւ­նը՝ այնպէս ինչպէս որ ըն­դունուած էր սահ­մա­նել սո­վետա­կան ժա­մանա­կին, հա­մեմա­տաբար աւե­լի թոյլ վի­ճակի մէջ է հի­մա, քան մօ­տիկ գի­տակար­գեր, ինչպի­սիք են մշա­կու­թա­յին մար­դա­բանու­թիւնն (Anthropologie culturelle) ու ըն­կե­րաբա­նու­թիւնը (Sociologie), ուր վի­ճակը աւե­լի լաւ է պատ­մութե­նէն: Պատ­մութեան մէջ աշ­խա­տանք շատ աւե­լի պէտք է ըլ­լայ: Նախ, ըն­դունինք որ Հա­յաս­տա­նի մէջ պատ­մութեան ու­սումնա­սիրու­թիւնը գե­րազան­ցա­պէս հա­յոց պատ­մութեան մա­սին է. արե­ւելա­գէտ­նե­րու շատ փոքր շրջա­նակ մը կայ։ Չկան Եւ­րո­պայի պատ­մութեան մա­սին հա­յաս­տանցի յայտնի մաս­նա­գէտ­ներ, որոնք նոր ու­սումնա­սիրու­թիւններ ըն­ծա­յեն։ Ալ չեմ խօ­սիր Ափ­րի­կէի կամ Արե­ւելեան Ասիոյ մա­սին գրող մաս­նա­գէտ­նե­րու մա­սին, որ գրե­թէ չու­նինք: Պատ­մա­գիտու­թեան մէջ բա­ւարար աշ­խա­տանք չի տա­րուիր մի­ջազ­գա­յին մի­ջին մա­կար­դա­կին շուրջ ապա­հով տեղ գրա­ւելու հա­մար: Հա­յաս­տա­նի պատ­մա­բան­նե­րը շատ աւե­լի ընե­լիք ու­նին, քան մշա­կու­թա­յին մար­դա­բան­ներն ու ըն­կե­րաբան­նե­րը, որոնք վեր­ջին տա­րինե­րուն բա­ւական աշ­խա­տանք տա­րած են ար­դէն։ Այդ եր­կու գի­տակար­գե­րուն մէջ կար­ծես աւե­լի կայ այն գի­տակ­ցութիւ­նը, որ իրենցմէ իւ­րա­քան­չիւրին մա­կար­դա­կը պէտք է բա­րելա­ւուի: Յոյ­սով եմ, որ ատի­կա նաեւ աւե­լի ու աւե­լի կը տա­րածուի պատ­մա­բան­նե­րու շրջա­նակին մէջ:

«ՆՅ» – Ներ­կա­յիս ակնյայտ է, որ պատ­մութիւ­նը առանցքա­յին դեր ու­նի մեր ինքնու­թեան սահ­մանման մէջ։ Սա­կայն այդ ինքնու­թեան եւ Եկե­ղեց­ւոյ դե­րին ըն­կա­լու­մը կը տար­բե­րի հո­գեւո­րական­նե­րու եւ պե­տական գոր­ծիչնե­րու մօտ, մա­նաւանդ երբ հար­ցը կը վե­րաբե­րի Հա­յաս­տա­նի ապա­գայ տես­լա­կանին եւ յատ­կա­պէս դրա­ցինե­րուն՝ թուրքե­րուն եւ ազեր­պայճան­ցի­ներուն հետ յա­րաբե­րու­թիւննե­րու զար­գացման։ Այս պատ­կե­րացումնե­րուն մէջ բնա­կանա­բար հի­նէն եկած սպա­սումնե­րը մեծ են եւ այ­սօր յե­ղաշրջու­մի բա­խումնա­լի ան­կիւնա­դարձ մը հաս­տա­տուած է 2020-ի պա­տերազ­մով։ Որ­քա­նո՞վ այ­սօր ըն­կե­րային, տնտե­սական, պե­տական, քա­ղաքա­կան պա­հան­ջը կը պայ­մա­նաւո­րէ նաեւ պատ­մութեան գի­տու­թեան փո­փոխու­թիւննե­րը։

Ա. Ս. – Պատ­մութեան ող­բերգու­թիւնը այն է որ իբ­րեւ գի­տու­թիւն պէտք է նման ըլ­լայ այլ գի­տու­թիւննե­րու չա­փանի­շերուն: Բայց սո­տիու­մը կամ նատ­րիու­մը, թթուածի­նը զգա­ցում չու­նին։ Առա­ւել եւս, մենք մեր ու­զա­ծը կրնանք ընել իրենց հետ մեր գի­տական փոր­ձարկումնե­րուն ժա­մանակ. այնտեղ բա­րոյա­կան հար­ցեր չկան: Երկրորդ, վեր­ջին մի քա­նի տա­րինե­րուն աւե­լի շեշ­տուած յղումներ կ’ըլ­լան պատ­մութեան՝ մեր ինքնու­թիւնը մեկ­նա­բանե­լու հա­մար, յատ­կա­պէս՝ քա­ղաքա­կան գոր­ծիչնե­րէ, բայց նաեւ պարզ ան­հատնե­րէ, որոնք հա­սարա­կական-քա­ղաքա­կան ան­ցուդար­ձով կը հե­տաքրքրուին, թե­րեւս նոյ­նիսկ իրենց ազատ ժա­մանա­կին մէկ մա­սը կը տրա­մադ­րեն պատ­մա­գիտա­կան ու­սումնա­սիրու­թիւններ կարդա­լու: Դժբախ­տա­բար, հայ­կա­կան իրա­կանու­թեան մէջ չու­նինք հան­րա­մատ­չե­լի պատ­մա­գիտա­կան հան­դէս մը, որ շատ լաւ կ’ըլ­լար պատ­մութիւն սի­րող­նե­րը հա­սու դարձնե­լու գի­տական նո­րու­թիւննե­րուն: Պատ­մութեան ար­ժե­ւոր­ման մէջ տա­րակար­ծութիւններ մի՛շտ կ’ըլ­լան եր­բոր քա­ղաքա­կան պայ­քար կայ, 2020-ի պա­տերազ­մը ցնցում մըն էր բո­լորիս հա­մար. նոյ­նիսկ մինչ այդ լա­ւատես չե­ղող­ներն ան­գամ ցնցուեցան եղած երե­ւոյթնե­րէն։ Յա­ջոր­դեց 2023-ին Ար­ցա­խի կո­րուստը, որ ներ­կայ հանգրուանին կար­ծես ան­դառնա­լի կ’երե­ւի, եթէ յան­կարծ հա­մաշ­խարհա­յին, մեր կամ­քէն ան­կախ, մեծ ցնցումներ տե­ղի չու­նե­նան: Բնա­կանա­բար ներ­կայ բա­նավէ­ճերը, պրկուած վի­ճակը որ կան Հա­յաս­տա­նի ու հա­յու­թեան հա­սարա­կական-քա­ղաքա­կան դաշ­տին մէջ պի­տի նաեւ պատ­մութեան վրայ ազ­դեն, որով­հե­տեւ քա­ղաքա­կան տար­բեր կող­մե­րը յա­ճախ յղումներ կ’ընեն պատ­մութեան։ Առա­ւել, այդ պայ­քա­րին մէջ մեծ թա­փով ընդգրկուած է երկրին գոր­ծա­դիր իշ­խա­նու­թիւնը:

Մենք չենք ու­նե­ցած վեր­ջին տաս­նա­մեակ­նե­րուն ոեւէ քա­ղաքա­կան գոր­ծիչ, որ ներ­կայ վար­չա­պետին չափ պատ­մութեան յղումներ ընէ եւ վեր­ջին տաս­նա­մեակ­նե­րուն տա­րածում գտած պատ­մա­գիտա­կան տե­սակէտ­նե­րուն հա­կադ­րուի: Հոս ի՞նչ պէտք է ըլ­լայ պատ­մա­բանին գոր­ծը. փոր­ձել եղած նիւ­թին եւ ժա­մանա­կակից գի­տական մե­թոդա­տանու­թեան հիմ­քին վրայ ար­ժե­ւորել ար­տա­յայ­տուած տար­բեր կար­ծիքնե­րը եւ եզ­րա­կաց­նել թէ անոնցմէ որ­քա՛նը այ­սօ­րուան պատ­մա­կան տուեալ­նե­րով հիմ­նա­ւոր է: Ին­չո՞ւ վերջնա­կան բան չկայ պատ­մա­գիտու­թեան մէջ. որով­հե­տեւ, առա­ջին, կրնան միշտ նոր նիւ­թեր յայտնա­բերուիլ: Երկրորդ, մեր հա­յեաց­քը, մեր մօ­տեցու­մը հան­դէպ պատ­մութեան՝ իբ­րեւ մարդկու­թիւն, ժա­մանա­կի ըն­թացքին կը փո­խուի։ Հա­սարա­կական նոր խումբեր կը մտնեն պատ­մա­գիտա­կան բա­նավէ­ճին մէջ, ինչպէս՝ օրի­նակ, պատ­մութիւն գրե­լու մէջ վեր­ջին տաս­նա­մեակ­նե­րուն կա­նանց սե­ռին մեծ մաս­նակցու­թիւնը։ Բնա­կանա­բար, անոնք իրենց ու­րոյն փոր­ձա­ռու­թիւնը բե­րին ու պի­տի բե­րեն: Օր մը կրնայ ըլ­լալ, ինչպէս արեւ­մուտքի մէջ ար­դէն է՛, հա­յազ­գի սե­ռական փոք­րա­մաս­նութիւննե­րը եւս ու­նե­նան իրենց պատ­մա­բան­նե­րը եւ իրենց իւ­րա­յատուկ ձե­ւով նա­յին պատ­մութեան, բան մը, որ տա­կաւին հայ իրա­կանու­թեան մէջ, եւ արե­ւելեան հա­սարա­կու­թեան մէջ առ­հա­սարակ, շա՜տ շա՜տ լու­սանցքա­յին է:

Փո­փոխու­թիւններ միշտ կան պատ­մա­գիտու­թեան մէջ: Քա­ղաքա­կան փո­փոխու­թիւններն աւե­լի փոքր են քան մեծ, աշ­խարհա­յեցո­ղական փո­փոխու­թիւննե­րը, որոնք տե­ղի կ’ու­նե­նան եր­կար ժա­մանա­կի վրայ: Բայց քա­նի որ դեռ հա­յերս յետ­պա­տերազ­մեան մթնո­լոր­տին մէջ ենք, բնա­կանա­բար հի­մա քա­ղաքա­կանին շատ աւե­լի մեծ դեր կը տրուի, եւ ըստ էու­թեան, պատ­մութիւնն այ­սօր կ’օգ­տա­գոր­ծուի, ինչպէս միշտ, ա՛յս կամ ա՛յն քա­ղաքա­կան ու­ղե­գիծը հիմ­նա­ւորե­լու հա­մար: Այ­սինքն, պատ­մութիւ­նը կը մեկ­նա­բանուի այնպի­սի ձե­ւով, որ ըլ­լայ դաշ­նա­կիցը առա­ջար­կուող քա­ղաքա­կան ուղղու­թեան մը: Օրի­նակի հա­մար, սո­վետա­կան տա­րինե­րուն, Իս­րա­յէլ Օրիի պան­ծա­ցու­մը իբ­րեւ հայ-ռու­սա­կան բա­րեկա­մու­թեան հիմ­նա­դիր, կը հիմ­նա­ւորուէր Աշոտ Յով­հաննի­սեանի մեծ գոր­ծով։ Բայց, Սփիւռքի մէջ եղած են պատ­մա­բան­ներ՝ իրենց աշ­խարհա­յեաց­քով աւե­լի մօ­տիկ Հ. Յ. Դաշ­նակցու­թեան, որ այդ տա­րինե­րուն հար­ցա­կանի տակ առած են Օրին մե­ծարե­լու դիր­քո­րոշու­մը, ինչպէս՝ Յա­րու­թիւն Քիւրտեանը, որ ամ­բողջ գործ մը գրեց 1950-60-ական­նե­րուն՝ հար­ցա­կանի տակ առ­նե­լով Իս­րա­յէլ Օրիի հե­ղինա­կած սկզբնաղ­բիւրնե­րուն ար­ժա­նահա­ւատու­թիւնը: Կամ երբ Խորհրդա­յին իշ­խա­նու­թիւնը կը պան­ծացնէր Պաւ­լի­կեան եւ Թոնդրա­կեան շար­ժումնե­րը, արեւ­մուտքի մէջ որոշ գրա­խօս­ներ քննա­դատա­բար կը մօ­տենա­յին խորհրդա­յին այդ գոր­ծե­րուն: Գրա­խօս մը, կը յի­շեմ հա­յաս­տանցի հե­ղինա­կի մը մա­սին ընդգծած էր, որ մեր կօ­շիկը կը փոր­ձէ Էն­գէլսի ոտ­քին յար­մարցնել:

Այ­սինքն, պատ­մա­գիտա­կան այդ բա­նավէ­ճերը յա­ճախ եղած են, բայց հի­մա աւե­լի ակ­նա­ռու են, որով­հե­տեւ ան­մի­ջական մաս­նակցու­թիւնը կը վա­յելեն երկրի քա­ղաքա­կան գոր­ծա­դիր իշ­խա­նու­թեան: Այլ իմաս­տով, բա­ւական առանձնա­յատուկ ժա­մանա­կաշրջան է եւ ըստ էու­թեան վար­չա­պետը՝ ին­քը նա­խաձեռ­նողն է կամ գո­նէ այդպէս կ’երե­ւի: Խորհրդա­յին Միու­թեան ժա­մանակ, Հա­մայ­նա­վար կու­սակցու­թեան իրե­րայա­ջորդ ղե­կավար­նե­րը Հա­յաս­տա­նի մէջ պէտք է պատ­մա­գիտա­կան որո­շակի յղումներ ընէին ար­հեստա­վարժ պատ­մա­բան­նե­րուն, բայց կա­րեւո­րագոյն հար­ցե­րը աւե­լի շատ Մոս­կուա կ’որո­շուէին եւ Մոս­կուայէն կը տա­րածուէին: Հայ հա­մայ­նա­վար­նե­րը չէին առա­ջին նա­խաձեռ­նո­ղը՝ այդ հար­ցը ժո­ղովուրդին ներ­կա­յաց­նե­լու, բայց բնա­կանա­բար իրենց մի­ջամ­տութիւ­նը կա­րեւոր կ’ըլ­լար եթէ Գի­տու­թիւննե­րու ակա­դեմիային կամ Հա­մայ­նա­վար կու­սակցու­թեան Կեդ­րո­նական կո­միտէին մէջ քննու­թիւններ ըլ­լա­յին: Հի­մա տար­բեր դա­րաշրջան ենք` ուղղա­կի եթեր­նե­րով հար­ցազրոյցնե­րու դա­րաշրջան, ուր ղե­կավար­նե­րը նա­խապատ­րաստուելու աւե­լի քիչ առիթ ու­նին, մա­նաւանդ՝ եթէ իրենք կը կար­ծեն, որ շա­հաւէտ է իրենց հա­մար հար­ցազրոյցներ տա­լը: Օրի­նակ, ներ­կայ վար­չա­պետը, ի տար­բե­րու­թիւն նա­խորդ նա­խագահ­նե­րուն, շատ աւե­լի հա­ճոյ­քով կ’եր­թայ այդ հար­ցազրոյցնե­րուն, աւե­լի շատ ժա­մանակ կը տրա­մադ­րէ լրագ­րողնե­րուն։ Խորհրդա­րանա­կան նոր հա­մակար­գը զինք ուղղա­կի հար­ցապնդե­լու առիթ կու տայ. նա­խագա­հական հա­մակար­գին մէջ ատի­կա չկար: Այս ամ­բողջը ի հար­կէ հար­ցի կա­րեւոր դառ­նա­լուն կը նպաս­տէ, եւ քա­նի որ երկրին մէջ պրկուած է վի­ճակը, տե­սակէտ­նե­րը ծայ­րա­յեղա­ցուած են։ Բնա­կանա­բար, պատ­մութեան շուրջ եղած քննար­կումնե­րուն հա­սարա­կական մա­սը պի­տի ար­տա­ցոլէ այդ ծայ­րա­յեղա­կանու­թիւնն ու պրկուածու­թիւնը:

Գիտ­նա­կան­նե­րը պէտք եղած մաս­նա­գիտա­կան ձե­ւով՝ ձե­ւով չեն մաս­նակցիր այս բա­նավէ­ճերուն: Կան գիտ­նա­կան­ներ, որոնք ըն­կե­րային ցան­ցե­րու վրայ կամ լրագ­րողնե­րուն պա­տաս­խա­նելով կ’ար­տա­յայ­տեն իրենց տե­սակէ­տերը: Բայց քա­ղաքա­գիտա­կան բա­նավէ­ճին զու­գա­հեռ պատ­մա­գիտա­կան քննար­կումներ, հրա­պարա­կային սե­մինար­ներ, հան­դէսնե­րու մէջ բա­նավէ­ճեր չկան։ Տա­կաւին այդ հանգրուանին չենք: Կրնայ ըլ­լալ, որ եթէ այս հար­ցը շա­րու­նա­կուի, հոն եւս հաս­նինք: Պի­տի նաեւ ըն­դունինք որ պատ­մա­բանը շատ աւե­լի ժա­մանակ կ’ու­զէ, որ կար­ծիք յայտնէ, քան լրագ­րող մը, որ հար­ցում կը հարցնէ եւ քա­ղաքա­կան գոր­ծի­չէն պա­տաս­խան կը ստա­նայ: Լաւ պատ­մա­բանը չու­նի այդ շռայ­լութիւ­նը՝ արա­գօրէն բան մը ըսե­լու, որով­հե­տեւ ի վեր­ջոյ իր գնա­հատե­լու չա­փանի­շերը տար­բեր են:

«ՆՅ» – Այս պատ­մա­կան բե­կու­մը նաեւ հիմ­նա­կանին մէջ կը պայ­մա­նաւո­րուի երկրի տնտե­սական, քա­ղաքա­կան, դրա­ցինե­րու հետ դի­ւանա­գիտա­կան յա­րաբե­րու­թիւննե­րու, ռազ­մա­դաշ­տի վրայ շրջա­դարձ եղած պայ­մաննե­րու մէջ։

Ա. Ս. – Ռազ­մա­կան պար­տութիւ­նը ես ամէ­նէն բարձր տե­ղը կը դնեմ: Սփիւռքի մէջ 60-ական թուական­նե­րուն վե­րադա­սաւո­րում մը եղաւ: Պաղ պա­տերազ­մի թէժ շրջա­նը աւար­տե­ցաւ եւ այդ շրջա­նի հիմ­նա­կան առանցքը Հա­յաս­տա­նի մէջ խորհրդա­յին իշ­խա­նու­թեան օրի­նական ըլ­լա­լու կամ չըլ­լա­լու խնդիրն էր, հե­տը աշ­խա­տիլ փոր­ձե­լու կամ անոր ընդդի­մանա­լու խնդի­րը: Տար­բեր պատ­ճառնե­րով, 60-ական­նե­րուն, օրա­կար­գը փո­խուե­ցաւ: Նոր առաջ­նա­հեր­թութիւն դար­ձան՝ յի­շել Եղեռ­նը, պա­հան­ջել անոր դա­տապար­տումը, պա­հան­ջել ան­պայման որ այդ եղե­լու­թիւնը «ցե­ղաս­պա­նու­թիւն» որա­կուի, այն յոյ­սով, որ ասոնց ետե­ւէն պի­տի գայ հա­տու­ցում։ Որոշ­ներ նաեւ յոյս ու­նէին Թուրքիոյ կող­մէ տա­րած­քա­յին զի­ջումնե­րու հայ ժո­ղովուրդին՝ կա՛մ Խորհրդա­յին Հա­յաս­տա­նին կա՛մ այլ ձե­ւով:

Երբ Հա­յաս­տա­նը ան­կա­խացաւ, պէտք է ըն­դունինք որ կար որոշ ժա­մանա­կահա­տուած մը՝ Հա­յոց Հա­մազ­գա­յին Շարժման ստեղծման ժա­մանակ՝ Տէր Պետ­րո­սեանի նա­խագա­հու­թեան տա­րինե­րուն, երբ օրուան ղե­կավա­րու­թիւնը որոշ ան­հանգստու­թիւն ու­նէր թէ 60-ական­նե­րուն ձե­ւաւո­րուած նոր օրա­կար­գին առա­ջին խնդի­րը հա­կաթուրք պայ­քա­րը եղած էր: Յե­տոյ, երբ Տէր Պետ­րո­սեանը ստի­պուե­ցաւ հրա­ժարա­կան տալ, մօտ 20 տա­րի, իրե­րայա­ջորդ եր­կու նա­խագահ­ներ, այդ սփիւռքեան օրա­կար­գին հա­մըն­թաց գա­ցին, առ­նուազն՝ հրա­պարա­կայ­նօ­րէն: Առանձնա­պէս իրենք մին­չեւ ո՛ւր հա­մոզուած էին այդ առաջ­նա­հեր­թութեան, յստակ չէ, բայց առ­նուազն նպա­տակա­յար­մար գտան անոր չհա­կադ­րուիլ։ Նաեւ Դաշ­նակցու­թեան նե­ցու­կին կա­րեւո­րու­թիւն տուին: Դաշ­նակցու­թեան նե­ցու­կը ու­նե­նալ կը նշա­նակէր Սփիւռքի մէջ կա­րեւոր չա­փով ու­նե­նալ մա­մու­լի, լրաս­փիւռնե­րու հա­մեմա­տաբար լռու­թիւնը, եթէ Հա­յաս­տա­նի մէջ կա­յին դա­տապար­տե­լի կամ քննա­դատե­լի կէ­տեր: Նոր իշ­խա­նու­թիւննե­րը եւս, երբ եկան 2018-ին, վի­ճակը սկիզ­բը նոյն ձե­ւով շա­րու­նա­կուե­ցաւ: Կար այդ խօ­սոյ­թը, որ եթէ նոր պա­տերազմ ըլ­լար, մենք ի վի­ճակի էինք նոր տա­րածքներ ձեռք ձգե­լու եւ այլն: Ատոր հա­մար, պա­տերազ­մի պար­տութիւ­նը եկաւ որ­պէս շատ պաղ ցնցուղ մը:

Հե­տագա­յին, երբ նա­յինք Նի­կոլ Փա­շինեանի իշ­խա­նու­թեան խօ­սոյ­թի փո­փոխու­թեան՝ 2018-էն մին­չեւ այ­սօր, կը տես­նենք, որ իս­կա­պէս լուրջ նա­հանջ կայ նա­խապէս հայ­րե­նասի­րական հա­մարուող պա­հանջնե­րէն, եւ այդ ըն­թացքը շատ աս­տի­ճանա­կան էր: Մա­սամբ, կրնամ ըսել, որ տար­բեր հանգրուան­նե­րու, Հա­յաս­տա­նի կա­ռավա­րու­թիւնը գե­րագ­նա­հատեց իր ու­ժե­րը, տուաւ խոս­տումներ, ըսաւ որ ասի­կա կամ անի­կա «կար­միր գիծ» է, բայց վեր­ջա­ւորու­թեան ստի­պուե­ցաւ ատոնցմէ մէկ առ մէկ հրա­ժարե­լու, որով­հե­տեւ տե­սաւ որ ինք չի կրնար այլ պե­տու­թիւննե­րէ, սկսե­լով՝ Մոս­կուայէն, նոյ­նիսկ՝ Իրա­նէն, ատոնց շուրջ աջակ­ցութիւն ստա­նալ: Երբ պա­հը եկաւ, մենք չկրցանք զա­նոնք հա­մոզել: 2023-ին, ամ­բողջ աշ­խարհը դի­տեց Ար­ցա­խի հա­յաթա­փու­մը։ Առա­ւել եւս, Հա­մասի յար­ձա­կու­մը՝ Հոկ­տեմբեր 7-ին ամե­նամեծ նուէրն էր Իլ­համ Ալիեւին, որով­հե­տեւ աշ­խարհի ու­շադրու­թիւնը շե­ղեց դէ­պի շատ աւե­լի մեծ, արիւ­նա­լի ող­բերգու­թիւն մը, որուն քով ար­ցախցի­ներուն զո­հերու քա­նակը մի­ջազ­գա­յին հան­րութեան շատ աւե­լի փոքր թուեցաւ՝ ի տար­բե­րու­թիւն տաս­նեակ հա­զարա­ւոր­նե­րու, որոնք Կա­զայի մէջ սպա­նուե­ցան:

Այդ է պատ­ճա­ռը, որ իշ­խա­նու­թիւնը եկաւ նոր, հա­մընդգրկուն գա­ղափա­րախօ­սական խօ­սոյ­թի մը, որուն նման­նե­րը մենք ու­նե­ցած ենք, բայց՝ կարճ ժա­մանակ­նե­րով, 20-րդ դա­րուն: Եղած են ժա­մանակ­ներ, երբ Հա­յաս­տա­նը նոյնպէս ինքզինք մեն մե­նակ գտած է թուրքե­րու դէմ, օրի­նակ՝ 1918-ին, ինչքա՜ն ալ մեծցնենք Սար­դա­րապա­տը։ Ըստ էու­թեան, Պա­թու­մի պայ­մա­նագի­րը գոր­ծադրե­լը, մին­չեւ 1918-ի վեր­ջը՝ օս­մա­նեան բա­նակ­նե­րու պար­տութիւ­նը, որ Հոկ­տեմբեր ամ­սուան վեր­ջա­ւորու­թեան եղաւ, մեր Հա­յաս­տա­նի օրի­նական, Յով­հաննէս Քա­ջազ­նունիի գլխա­ւորած կա­ռավա­րու­թեան քա­ղաքա­կանու­թիւնն էր:

Երկրորդ ան­գամ նոյն կոտ­րած տաշ­տա­կին եւ դառն իրա­կանու­թեան առ­ջեւ հա­յու­թիւնը գտնուեցաւ եր­կուքու­կէս տա­րի ետք՝ Ալեք­սանդրա­պոլի պայ­մա­նագ­րի օրե­րուն: Բայց քա­նի որ Մոս­կուայի խորհրդա­յին իշ­խա­նու­թիւննե­րը օգ­տուեցան այդ առի­թէն եւ Երե­ւանի մէջ իշ­խա­նու­թե­նէն հե­ռացու­ցին դաշ­նակցա­կան­նե­րը, Դաշ­նակցու­թիւնը ձե­ւով մը բե­ռը չու­նե­ցաւ ար­դա­րաց­նե­լու Ալեք­սանդրա­պոլի մէջ առած իր քայ­լը: Այդ շրջա­նը, եթէ նա­յինք մա­մու­լին, միա՛յն մօտ մէկ շա­բաթ կը տե­ւէ՝ Սի­մոն Վրա­ցեանի վար­չա­պետու­թեան կարճ շրջա­նին: Ալեք­սանդրա­պոլեան այդ խօ­սոյ­թին վե­րադարձ եղաւ եւս 45 օր՝ Փետ­րուարեան ապստամ­բութեան օրե­րուն, բայց Դաշ­նակցու­թիւնը ան­գամ մը եւս պար­տուեցաւ: Ան­կէ ետք, Դաշ­նակցու­թիւնը կրցաւ հա­մեմա­տաբար ազատ ըլ­լալ ար­տա­սահ­մա­նի մէջ եւ՝ իբր աք­սո­րական ուժ, վառ պա­հել պա­հան­ջա­տիրու­թեան երա­զը, քա­նի որ պե­տու­թեան մը սահ­մաննե­րը պա­հելու, ժո­ղովուրդ մը կուշտ պա­հելու եւ նման այլ խնդիր­ներ այ­լեւս չու­նէր:

Դաշ­նակցու­թեան օրի­նակը կու տամ, որով­հե­տեւ միա՛կ կազ­մա­կեր­պութիւնն էր Սփիւռքի մէջ, որ կ’ու­զէր ազ­գա­յին-պա­հան­ջա­տիրա­կան հար­ցե­րը ինքնու­րոյն լու­ծել եւ փնտռտու­քի մէջ էր. դժգոհ էր ե՛ւ խորհրդա­յին­նե­րէն, ե՛ւ Թուրքիայէն։ Նաե՛ւ կը գի­տակ­ցէր, որ եր­կուքին դէմ միաժա­մանակ սուր ճօ­ճելը շատ դժուար է։ Ատոր հա­մար Դաշ­նակցու­թեան մար­տա­վարու­թիւնը տա­տանումնե­րու, դե­գերումնե­րու, փո­փոխու­թիւննե­րու քա­ղաքա­կանու­թիւն էր: 1921-88-ին, անոր շեշ­տադրու­մը մի քա­նի ան­գամ փո­խուած է: Իսկ երբ եղած է այն շեշ­տադրու­մը, թէ հի­մա՛ աւե­լի մեծ է Ռու­սաստա­նի վտան­գը կամ աւե­լի հեշտ է խորհրդա­յին­նե­րէն փրկուիլը, մեղ­մա­ցուած է երաժշտու­թիւնը Թուրքիոյ նկատ­մամբ: Եւ ասի­կա նոյ­նիսկ դաշ­նակցա­կան հե­ղինակ­ներն ալ կ’ըն­դունին՝ զուսպ կեր­պով, թէեւ այ­սօր այդ ժա­մանա­կաշրջան­նե­րու գրա­կանու­թիւնը չի վեր­յի­շուիր, վե­րատ­պուիր:

Ռամ­կա­վար­նե­րը եւ հնչա­կեան­նե­րը այս պատ­մութե­նէն դուրս են, որով­հե­տեւ հա­յերէն ներ­կա­յիս տա­րածուած բա­ռը օգ­տա­գոր­ծե­լով, անոնք հայ­կա­կան ար­տա­քին հար­ցե­րը ար­տա­պատուիրա­կած էին Հա­յաս­տա­նի կո­մու­նիստ ղե­կավա­րու­թեան եւ Մոս­կուային, այն հա­մոզու­մով որ՝ «մենք աւե­լի հայ­րե­նասէր չենք, քան Հա­յաս­տա­նի ղե­կավար­նե­րը. գի­տենք, որ Հա­յաս­տա­նի ղե­կավար­նե­րը,– ինչ որ ալ իրենց հա­կառա­կորդնե­րը ըսեն,– մեր երա­զանքնե­րը կը բաժ­նեն», եւ ատի­կա մա­սամբ թե­րեւս ճշմար­տութիւն էր՝ Խան­ջեանէն մին­չեւ Կա­րէն Դե­միր­ճեան, «եւ եթէ յար­մար ժա­մանա­կը ըլ­լայ, իրենք այդ ազ­գա­յին հար­ցե­րը ար­դէն կը բարձրաց­նեն: Մեր նպա­տակը շատ աւե­լի սահ­մա­նափակ է. սփիւռքա­հայ զան­գուած­նե­րուն գո­վեր­գել Հա­յաս­տա­նը, սէ­րը վառ պա­հել Հա­յաս­տա­նի հան­դէպ՝ ան­կախ իր վար­չա­կար­գէն»։ Մինչ Դաշ­նակցու­թիւնը կ’եր­թար ու կը զար­նէր դռնե­րը տար­բեր պե­տու­թիւննե­րու, ռամ­կա­վար­նե­րուն ու հնչա­կեան­նե­րուն կա­պը, ըստ էու­թեան, միա՛յն Խորհրդա­յին Միու­թեան հետ էր, յատ­կա­պէս՝ խրուշչո­վեան տա­րինե­րէն սկսեալ: Դաշ­նակցու­թեան պա­րագա­յին, իրենք զար­կած են ե՛ւ Մու­սո­լինիի դու­ռը, ե՛ւ Հիթ­լե­րի դու­ռը, ե՛ւ Անգլիոյ, ե՛ւ Ֆրան­սա­յի, եւ հե­տագա­յին՝ ԱՄՆ-ու դռնե­րը, եր­բեմն՝ մա­սամբ նաե՛ւ Մոս­կուայի դու­ռը, որով­հե­տեւ իրենց քա­ղաքա­կանու­թիւնը աւե­լի գոր­ծուն եղած է, աւե­լի աշ­խուժ, որով­հե­տեւ իրենք իրենց վրայ վեր­ցուցած էին հայ ժո­ղովուրդի ճա­կատագ­րի, դա­տի հար­ցը ինքնու­րոյն լու­ծե­լու խնդի­րը:

Այ­սօր Դաշ­նակցու­թիւնը եկած է մօ­տաւո­րապէս այն դիր­քո­րոշ­ման, որ քիչ թէ շատ ռամ­կա­վար-հնչա­կեան­նե­րունն էր, այ­սինքն՝ ըստ էու­թեան, ըն­դունիլ, որ միակ մեր ընե­լիքը Ռու­սաստա­նի հետ յա­րաբե­րու­թիւննե­րը կա­ռավա­րելի պա­հելն է, եւ որ Հա­յաս­տա­նի հա­մար ատի­կա չա­րեաց փոք­րա­գոյնն է։ Ատի­կա գու­ցէ կա­րենայ նոյ­նիսկ մեծ օգուտ բե­րել Հա­յաս­տա­նին։ Այդ իմաս­տով, այ­սօր Հ. Յ. Դաշ­նակցու­թիւնը հիմ­նա­կան քննա­դատ­նե­րէն է Նի­կոլ Փա­շինեանի կա­ռավա­րու­թեան։ Այ­լեւ, Դաշ­նակցու­թեան գո­յու­թիւնը ընդդի­մու­թեան մէջ միաժա­մանակ մա­նանայ է Նի­կոլ Փա­շինեանի կա­ռավա­րու­թեան հա­մար, որով­հե­տեւ երբ Քա­ղաքա­ցիական Պայ­մա­նագի­րի երես­փո­խան­նե­րը խորհրդա­րանին մէջ կը հա­կադար­ձեն իրենց ընդդի­մախօս­նե­րուն, կը բե­րեն օրի­նակ­ներ Դաշ­նակցու­թեան ան­ցեալի ըսած­նե­րէն եւ ըրած­նե­րէն այն ժա­մանա­կահա­տուած­նե­րուն, որոնց ակ­նարկե­ցի: Եթէ Դաշ­նակցու­թիւնը ընդդի­մու­թեան մէջ չըլ­լար, քա­ղաքա­կան պայ­քա­րի պատ­մա­գիտա­կան բա­նավէ­ճի երե­սակը բա­ւական նեղ սահ­մա­նի մէջ կը մնար: 

Ես ընդհա­նուր գնա­հատա­կան պի­տի չտամ Փա­շինեանի պատ­մա­գիտա­կան մեկ­նա­բանու­թիւննե­րուն, որով­հե­տեւ ամէն մէկ նա­խադա­սու­թիւն որ ան կ’ըսէ, առան­ձին-առան­ձին պէտք է ար­ժե­ւորուին: Բա­ներ կան Փա­շինեանի տե­սակէտ­նե­րուն մէջ, որոնց հա­մաձայն եմ։ Բա­ներ կան, որոնք առ­հա­սարակ նո­րու­թիւն չեն, եւ բա­ներ ալ կան, ուր տե­սակէտս տար­բեր է: Վար­չա­պետին պատ­մա­գիտա­կան ամ­բողջ խօ­սոյ­թը պէտք է տար­բա­ղադ­րել տար­բեր բա­ժին­նե­րու եւ ըստ այնմ խու­սա­փիլ մէկ, միաս­նա­կան ընդհա­նուր գնա­հատա­կան տա­լէ։ Բայց պարզ է, որ այս խօ­սոյ­թը ընդհան­րա­պէս չէր ծա­գեր, եթէ հա­յերս պա­տերազ­մը չկորսնցնէինք:

«ՆՅ» – Հե­տաքրքրա­կանը Փա­շինեանի կամ Քա­ղաքա­ցիական Պայ­մա­նագի­րի պա­րագա­յին այն է, որ իրենք պատ­մութեան վե­րըն­թերցում մը կ’ընեն եւ ձե­ւով մը յա­ջողե­ցան կեր­տել նոր յղացք մը՝ «Իրա­կան Հա­յաս­տան»-ի յղաց­քը, որ կ՚ամ­փո­փէ Հա­յաս­տա­նի պատ­մութեան նոր ըն­կա­լում մը եւ քա­ղաքա­կան ու­ղե­գիծ մը կը սահ­մա­նէ՝ բա­ւարա­րուիլ այ­սօ­րուան Հա­յաս­տա­նի քար­տէ­սով, ըն­դունիլ սահ­մա­նային statu quo-ն։ Ու­րեմն, պատ­մա­բան­նե­րու հա­մար մեկ­նա­բանե­լու նոր էջ կը բա­ցուի, ժա­մանա­կակից պատ­մութեան կեր­տումին անդրա­դառ­նա­լու հար­կադրան­քին տակ կը դնէ զա­նոնք։

Ա. Ս. – Եր­կու խնդիր կայ այստեղ: Պատ­մա­գիտու­թեան մէջ ժանր մը կայ, որ մենք հայ իրա­կանու­թեան մէջ շատ քիչ ու­սումնա­սիրած ենք. առ­նուազն այդ մա­սին հա­յագի­տական որե­ւէ հրա­տարա­կու­թիւն չկայ, մինչդեռ մի­ջազ­գա­յին գի­տու­թեան մէջ վա­ղուց առ­կայ է: Շա­տերը կրնան մին­չեւ Նից­չէի գոր­ծը տա­նիլ։ Ան­կէ աւե­լի մաս­նա­գիտա­կան, պատ­մա­բան­նե­րու կող­մէ գրուած գոր­ծեր ալ կան, թէ ինչպէս տար­բեր պատ­մա­գիտա­կան երե­ւոյթներ խորհրդա­նիշե­րու կը վե­րածուին։ Անգլիացի­ներուն հա­մար՝ Տէօն­քերքը (Dunkirk; Dunkerque) կամ Պլի­ցը, մի­ջազ­գա­յին գետ­նի վրայ՝ Միւ­նի­խը։ Եթէ ոեւէ մէ­կուն դէմ կ’ու­զես մին­չեւ վերջ պայ­քա­րիլ ու զայն ջախ­ջա­խել՝ Միւ­նի­խը կը յի­շես, որ­պէսզի յստա­կաց­նես, թէ կա­րելի չէ բա­նակ­ցութիւննե­րու մէջ մտնել ծայ­րա­յեղա­կան հա­կառա­կոր­դի հետ: Մեր իրա­կանու­թեան մէջ ալ կան խորհրդա­նիշեր։ Վեր­ջերս կը նա­յէի Ալեք­սանդր Սա­րու­խա­նի վաղ շրջա­նի եր­գի­ծան­կարնե­րուն։ Հոն 1920-ին Կար­սի ան­կումը քա­նիցս կը յի­շատա­կուի՝ Դաշ­նակցու­թիւնը եր­գի­ծան­քի են­թարկե­լու հա­մար: Մին­չեւ այ­սօր եղած են խորհրդա­նիշե­րու շուրջ տար­բեր մեկ­նա­բանու­թիւններ, բայց հի­մա շատ աւե­լի բուռն է դրու­թիւնը, որով­հե­տեւ վար­չա­պետը ինքն իր ամ­բողջ էու­թեամբ մտած է հար­ցին մէջ:

Երկրորդ խնդի­րը՝ ժա­մանա­կակից քա­ղաքա­կան գի­ծի քննար­կումն ու ար­ժե­ւորու­մը պատ­մա­բանին առաջ­նա­հերթ, մաս­նա­գիտա­կան գոր­ծը չէ։ Պատ­մա­բանը պէտք է գնա­հատէ եթէ ար­տա­յայ­տուած տե­սակէտ­նե­րը կը հա­մապա­տաս­խա­նեն պատ­մութեան տրա­մադ­րած նիւ­թե­րուն։ Կրնան տար­բեր պատ­մա­բան­ներ, տար­բեր մեկ­նա­բանու­թիւններ ներ­կա­յաց­նել։ Այդ պա­րագա­յին, պէտք է նա­յիլ անոնցմէ իւ­րա­քան­չիւրին լրջու­թեան եւ մա՛նա­ւանդ քա­ղաքա­կանօ­րէն ան­կողմնա­կալ մօ­տեցու­մին եւ անոնց տե­սակէտ­նե­րուն ար­խի­ւային հիմ­նա­ւորումնե­րուն: Այդ աշ­խա­տան­քը դեռ չե­ղաւ Հա­յաս­տա­նի մէջ, եւ չըլ­լա­լուն պատ­ճառն ալ թե­րեւս անի­կա է, որ հա­սարա­կական դաշ­տը Հա­յաս­տա­նի մէջ շատ բե­ւեռա­ցուած է, այ­սինքն՝ կան չա­փազանց քիչ լրաս­փիւռներ, որոնք հե­տաքրքրուած են տրա­մադ­րե­լու հար­թակ՝ առանց իմա­նալու թէ հիւ­րը վեր­ջա­ւորու­թեան, իր մեկ­նա­բանու­թեամբ, պի­տի կո՞ղմ կամ դէմ ըլ­լայ իշ­խա­նու­թեան կամ ընդդի­մու­թեան: Լրաս­փիւռնե­րը սո­վորա­բար կը պա­հան­ջեն հե­տեւո­ղակա­նօրէն կողմ կամ դէմ ըլ­լալ, որով­հե­տեւ Հա­յաս­տա­նի լրա­տու դաշ­տը՝ շատ քիչ բա­ցառու­թիւննե­րով, աւե­լի շատ քա­րոզ­չութեան մի­ջոց է, քան իր առար­կա­յակա­նու­թեամբ ըն­թերցո­ղը իրեն կա­պելու կամ ըն­թերցո­ղին գոր­ծը դիւ­րացնե­լու նպա­տակ հե­տապնդող: Աւան­դա­բար, հա­մաշ­խարհա­յին հռչա­կի տէր թեր­թեր կան, որոնք՝ կողմ ըլ­լա­լով հան­դերձ, հե­ղինա­կու­թիւն կը վա­յելեն, որով­հե­տեւ իրենք լրջօ­րէն կը ներ­կա­յաց­նեն ու կը մեկ­նա­բանեն տե­ղեկատ­ւութիւ­նը, ինչպէս՝ «Լը Մոնտ»-ը, «Նիւ Եորք Թայմզ»-ը կամ «Սի. Էն. Էն.» կա­յանը: Հա­յաս­տա­նի պա­րագա­յին աւե­լի դժուար է. հա­յերս աւան­դոյթն ալ չու­նինք:

«ՆՅ» – Գլխա­ւոր այս թե­ման որ ար­ծարծե­ցինք, պատ­մութիւնն է իբր ինքնու­թեան սահ­մա­նու­մի մեկ­նա­կէտ։ Եթէ 20 տա­րի ետք այ­սօ­րուան հար­ցե­րուն նա­յինք, ի՞նչն է որ ամէ­նէն շատ ու­շադրու­թիւն պի­տի գրա­ւէ. բնա­կանա­բար՝ պա­տերազ­մի ժա­մանակ պար­տութիւ­նը, տնտե­սական գետ­նի վրայ այդ յե­ղաշրջու­մը որ տե­ղի ու­նե­ցաւ, վեր­ջա­պէս՝ եր­կի­րը շրջա­փակու­մի մէջ է, ար­տա­գաղ­թը կայ։ Ասոնք առար­կա­յական ձե­ւով նաեւ կը սահ­մա­նեն մեր այ­սօ­րուան քա­ղաքա­կանու­թիւնը, ընդհան­րա­պէս՝ հա­սարա­կու­թեան այ­սօ­րուան իրա­կանու­թիւնը։

Ա. Ս. – Պարզ օրի­նակ մը տամ. մենք 19-րդ դա­րուն՝ աշ­խարհի շատ մը ժո­ղովուրդնե­րուն նման, ազ­դուեցանք գեր­մա­նական ծա­գում ու­նե­ցող «մշա­կու­թա­յին ազ­գի» (kulturnation) գա­ղափա­րէն, որ ֆրան­սա­կան յե­ղափո­խու­թիւնը ձե­ւով մը պե­տական քա­ղաքա­կանու­թեան վե­րածեց, իսկ Նա­փոլէոն՝ ձե­ւով մը, կա­մայ-ակա­մայ, իր պա­տերազմնե­րով, ամ­բողջ Եւ­րո­պայի մէջ տա­րածեց՝ Ֆրան­սա­յի կո՛ղմ եւ դէ՛մ: Ատ­կէ ետք, ատի­կա հա­սաւ Օս­մա­նեան կայսրու­թիւն, Ասիա, Ափ­րի­կէ, լա­տին ամե­րիկեան եր­կիրներ։ Մենք ալ, ի հար­կէ՝ իբ­րեւ Օս­մա­նեան կայսրու­թեան, Պարսկաս­տա­նի եւ Ռու­սաստա­նի զար­գա­ցումնե­րուն մաս­նա­կից ժո­ղովուրդ, 19-րդ դա­րուն ազ­դուեցանք այդ հո­սան­քէն։ Անոր մէկ մա­սը մեր աշ­խարհի­կացումն էր: Մենք մե­զի սկսանք նա­յիլ իբ­րեւ աշ­խարհիկ ժո­ղովուրդ։ Սկսանք հա­ւատալ, որ մեր նա­խաք­րիստո­նէական-հե­թանո­սական շրջա­նը նո՛յնքան կա­րեւոր է եւ մերն է ինչքան քրիս­տո­նէակա­նը, եւ միայն 19-րդ դա­րու կէ­սերուն է, որ սկսան հայ հե­թանո­սու­թեան մա­սին ու­սումնա­սիրու­թիւններ գրել կամ հա­յոց պատ­մութեան դա­սագիր­քե­րուն մէջ առան­ձին գլուխ զե­տեղել, ուր կը նկա­րագ­րուէին հայ հե­թանո­սական աս­տուած­նե­րը: Նա­խորդ հե­ղինակ­նե­րը՝ Հայր Մի­քայէլ վրդ. Չամ­չեան, եւ ապա՝ Հայր Յով­սէփ վրդ. Գա­թըր­ճեան այդպէս չէին վա­րուած: Պապ թա­գաւո­րի նոր մեկ­նա­բանու­թիւնը աշ­խարհի­կաց­ման ար­դիւնք է, ինչպէս նաեւ՝ Վա­սակ Սիւ­նին ար­դա­րաց­նե­լու փոր­ձը՝ իբ­րեւ այ­լընտրանք Վար­դա­նի մար­տի­րոսու­թեամբ քրիս­տո­նէու­թեան հա­ւատ­քին կառ­չած մնա­լուն… Այսպի­սի վե­րըն­թերցումներ յա­ճախա­կի կրնան ըլ­լալ։ Այդ իմաս­տով, այ­սօ­րուան փո­փոխու­թիւններն ու բա­նավէ­ճերը նո­րու­թիւն չեն:

Հի­մա, ինչպէ՞ս ապա­գայ պատ­մութիւ­նը պի­տի նա­յի Փա­շինեանին: Եթէ պատ­մութիւ­նը «կանգնեց­նենք» այս պա­հուս՝ եր­կու խնդիր կայ, իմ կար­ծի­քովս: Մէ­կը՝ ին­քը կրնա՞ր կան­խել պա­տերազ­մը, տե­ղի ու­նե­նալէն առաջ, եթէ ան­կեղծ ըլ­լար ժո­ղովուրդին հետ: Իմ կար­ծի­քովս՝ չէր կրնար, բայց կրնար ինքզին­քը փրկել պատ­մութեան առ­ջեւ, ինչպէս հի­մա շա­տեր կը կար­ծեն թէ Լե­ւոն Տէր Պետ­րո­սեանը 1998-ին ինքզինք փրկած եղաւ: Երկրորդ խնդրին պա­տաս­խա­նը, սա­կայն, շատ եր­կա­րաժամ­կէտ է: Ես մաս­նա­գէտ չեմ զի­նուո­րական հար­ցե­րու, բայց գի­տեմ որ բա­ւական լուրջ վե­րափո­խումնե­րու խնդիր կայ: Ես նաեւ մաս­նա­գէտ չեմ տնտե­սական զար­գացման հար­ցե­րու, բայց այս իշ­խա­նու­թիւնը դի­մացաւ, որով­հե­տեւ տնտե­սու­թիւնը չքայ­քա­յուե­ցաւ: Այ­սինքն՝ հա­զուա­դէպ է, որ եր­կիր մը պա­տերազ­մի մէջ պար­տուի, սա­կայն ան­կէ ետք անոր ար­ժոյթը մի­ջազ­գա­յին հար­թակնե­րու վրայ ար­ժե­ւորուի, մէկ շունչի հա­շուով հա­մախառն ներ­քին ար­տադրան­քը աճ ար­ձա­նագ­րէ, եւ աւե­լին՝ ըստ Մի­ջազ­գա­յին ար­ժութա­յին հիմ­նադրա­մի կան­խա­տեսումնե­րուն, անի­կա դառ­նայ աշ­խարհի հին­գե­րորդ ամէ­նէն արագ զար­գա­ցող տնտե­սու­թիւնը, որ յա­ջորդ հնգա­մեակին, ինչպէս կ՚ակնկա­լուի, պի­տի բա­րելա­ւուի եւս 34 տո­կոսով։ Եթէ այլ ցնցումներ չըլ­լան եւ իս­կա­պէս Հա­յաս­տա­նը շա­րու­նա­կէ զար­գա­նալ, բնա­կանա­բար ատի­կա դրա­կան պի­տի ազ­դէ Փա­շինեանի ապա­գայ վար­կա­նիշին վրայ: Ան­կեղծ ըլ­լանք. մինչ 2008-էն ետք Ազեր­պայճա­նը հսկա­յական ոս­տում ար­ձա­նագ­րեց եւ մե­ծապէս առաջ ան­ցաւ Հա­յաս­տա­նէն ու Վրաս­տա­նէն, այս վեր­ջիննե­րը կը շա­րու­նա­կեն զար­գա­նալ դան­դաղ, բայց կա­յուն քայ­լե­րով, ինչ որ Հա­յաս­տա­նի պա­րագա­յին ակնյայտ է Սերժ Սարգսեանի նա­խագա­հու­թեան տա­րինե­րէն ի վեր։ Փա­շինեանի ժա­մանակ, սկզբնա­կան, որա­կական որոշ ոս­տում մը եղաւ, երբ քա­ղաքա­կան իրա­վիճա­կը փո­խուե­ցաւ 2018-ին, եւ առայժմ կը շա­րու­նա­կուի ատի­կա: Են­թադրենք, թէ շա­րու­նա­կուե­ցաւ. միշտ հե­տագան ան­ցեալը վե­րար­ժե­ւորե­լու մէջ դեր կը խա­ղայ: Այդ իմաս­տով, դեռ Փա­շինեանի վճի­ռը ար­ձա­կուած չէ, ինչպէս է պա­րագան որե­ւէ գոր­ծող իշ­խա­նու­թեան ամէ­նուր: Ապա­գայ պատ­մա­բանը Փա­շինեանը պի­տի ար­ժե­ւորէ այդ միւս եր­կու հար­ցե­րէն մեկ­նե­լով: Թէ հնա­րաւո՞ր էր խու­սա­փիլ 2020-2023 թուական­նե­րու այդ մեծ փոր­ձանքէն որ մեր գլխուն եկաւ Ար­ցա­խի կո­րուստով. ասոր պա­տաս­խա­նը միշտ որոշ չա­փով թէական պի­տի մնայ, որով­հե­տեւ ինչպէ՞ս պի­տի փաս­տես հա­կառա­կը։ Բայց, երկրոր­դին պա­րագա­յին, եթէ ըն­կե­րա-տնտե­սական ար­ժէ­քաւոր փո­փոխու­թիւններ ըլ­լան եւ մար­դոց կեն­սա­մակար­դա­կը բարձրա­նայ գա­լիք 10-20 տա­րինե­րուն ըն­թացքին, ինչպէս որ կը կան­խա­տեսուի մի­ջազ­գա­յին մաս­նա­գէտ­նե­րու կող­մէ, մար­դիկ եւ յա­ջորդ սե­րունդի մաս­նա­գէտ­նե­րը պի­տի գնա­հատեն կա­տարուածը։ Յա­մենայն դէպս, «Ար­ցա­խը մեր վզին վրայ մեծ քար մըն էր» Փա­շինեանի ձե­ւակեր­պումը շատ ծանր կը թուի ական­ջիս։

«ՆՅ» – Կ՚ու­զէի նաեւ անդրա­դառ­նալ Եկե­ղեց­ւոյ դե­րին, քա­նի որ մեր պատ­մութեան մէջ կրօնն ու ազ­գա­յին ան­ցեալը սեր­տօ­րէն միահիւ­սուած են։ Այ­սօր հո­գեւո­րական­նե­րը կը բո­ղոքեն, որ Հայ եկե­ղեց­ւոյ պատ­մութիւ­նը դուրս մղուած է դպրո­ցական ծրագ­րե­րէն ու դա­սագիր­քե­րէն։ Ի վեր­ջոյ, անոնք հսկա­յական դեր ու­նե­ցած են մեր պատ­մութեան կերտման մէջ եւ ըստ էու­թեան՝ ան­ցեալի մեր պատ­միչնե­րուն մե­ծագոյն մա­սը հո­գեւո­րական­ներ եղած են։

Ա. Ս. – Մին­չեւ 19-րդ դար՝ գե­րազան­ցա­պէս։ Կան մի քա­նի աշ­խարհա­կան­ներ, բայց հա­մաշ­խարհա­յին ուղղու­թիւնն ալ այդպէս էր: Ճիշդ է, որ Եւ­րո­պան աւե­լի շուտ սկսաւ աշ­խարհի­կացու­մը, բայց մին­չեւ ար­դի ժա­մանա­կաշրջան ընդհան­րա­պէս զար­գա­ցած խա­ւը հո­գեւո­րական­ներ կ’ըլ­լա­յին՝ քուրմեր, քրիս­տո­նեայ վար­դա­պետ­ներ ու քա­հանա­ներ, մա­յանե­րու հո­գեւոր առաջ­նորդներ եւ այլն, որով­հե­տեւ գլխա­ւորա­բար հո­գեւո­րական կեան­քին մէջ էր գրա­գիտու­թիւնը: 19-20-րդ դա­րերուն, աշ­խարհի­կաց­ման հետ յայտնուեցան աշ­խարհա­կան պատ­մա­բան­ներ, աշ­խարհիկ հա­յագի­տական կրթու­թիւն սկսաւ Ֆրան­սա­յի եւ ռու­սա­կան հա­մալ­սա­րան­նե­րու մէջ։ Նոյ­նիսկ Մու­րատ-Ռա­փայէ­լեան դպրո­ցը հո­գեւո­րական­նե­րու կող­մէ կ’առաջ­նորդուէր բայց կ’ըն­դունէր աշ­խարհա­կան ու­սա­նող­ներ: Ֆրան­սա­յի եւ ռու­սա­կան հա­մալ­սա­րան­նե­րու մէջ, Խա­չատուր Աբո­վեանը, Ստե­փան Նա­զարեան­ցը, Ստե­փան Ոս­կա­նը ար­դէն այն սե­րունդն են, որոնց հա­մալ­սա­րանա­կան դա­սախօս­նե­րը հո­գեւո­րական­ներ չէին:

Մեր Եկե­ղեցին ներ­կա­յիս շատ պահ­պա­նողա­կան է, եւ երե­ւի աւան­դա­կանօ­րէն պէտք է պահ­պա­նողա­կան ըլ­լայ։ Անոր դե­րը ժա­մանա­կակից մտա­ւորա­կան կեան­քին մէջ, ըստ էու­թեան, շա՜տ շա՜տ սահ­մա­նափակ է: Մա­տենա­դարա­նի գի­տաժո­ղովին ժա­մանակ 350-ամեակը նշե­ցինք Հայր Մխի­թար վրդ. Սե­բաս­տա­ցիին, դար­ձեալ հպար­տութեամբ նշե­ցինք այն մեծ դե­րը, որ Մխի­թարեան­նե­րը ու­նե­ցած են, բայց բե­րուած օրի­նակ­նե­րը մեծ մա­սամբ 19-րդ դա­րէն, առա­ւելա­գոյ­նը՝ 20-րդ դա­րու սկիզ­բէն էին: Սա կը նշա­նակէ, որ հայ մտա­ւորա­կան աշ­խա­տան­քի կշի­ռը տե­ղափո­խուած է դէ­պի աշ­խարհիկ ոլորտ։ 

Առա­ւել, մենք այ­սօր ու­նինք ժո­ղովուրդ մը, որ բարձր չի գնա­հատեր հո­գեւո­րակա­նի աս­պա­րէզը: Մենք ժո­ղովուրդ մըն ենք, որու հո­գեւո­րական­նե­րը իր մէ­ջէն կը ծնին։ Ու­րիշ ազ­գեր հո­գեւո­րական­ներ «կը նե­րածեն», եթէ կա­րելի է այդպէս ըսել։ Մենք չու­նինք այդ սո­վորու­թիւնը: Եթէ այ­սօր ոչ-հայ մը գայ եւ ըսէ թէ կ’ու­զէ Հայ առա­քելա­կան եկե­ղեց­ւոյ ան­դա­մակ­ցիլ, որով­հե­տեւ անոր դա­ւանան­քը իր սրտին շատ կը խօ­սի, չեմ գի­տեր թէ ի՛նչ պա­տաս­խան կը ստա­նայ:

Այդ իմաս­տով, մեր հո­գեւոր դպրոց­նե­րը իրենց ուսման մա­կար­դա­կը բարձրաց­նե­լու շատ մեծ խնդիր ու­նին: Մենք բարձրա­գոյն հո­գեւոր դպրոց չու­նինք: Կը հպար­տա­նանք որ քաղ­կե­դոնա­կանու­թիւնը ժխտե­ցինք, բայց մեր բո­լոր հո­գեւո­րական­նե­րը ներ­կա­յիս քաղ­կե­դոնա­կան հա­մալ­սա­րան­ներ կը յա­ճախեն, քա­նի որ ե՛ւ կա­թոլիկ ե՛ւ յոյն-ուղղա­փառ եկե­ղեցի­ները քաղ­կե­դոնա­կան են։ Նոյ­նիսկ աւե­տարա­նական­նե­րը քաղ­կե­դոնա­կանու­թեան հետ խնդիր չու­նին, որե­ւէ ձե­ւով չեն հա­կադ­րուիր Քաղ­կե­դոնի չոր­րորդ տիեզե­րական ժո­ղովի որո­շումնե­րուն կամ Լե­ւոն Պա­պի Տո­մարին: Ու­րեմն, հոս եւս ու­նինք որո­շակի հա­կասու­թիւն մը:

Ին­ծի հա­մար կա­րեւո­րագոյ­նը մեր Եկե­ղեց­ւոյ բա­րեփոխ­ման խնդիրն է, որ ուղղա­կի կապ չու­նի Պե­տու­թիւն-Եկե­ղեցի փոխ­յա­րաբե­րու­թիւննե­րուն հետ։ Եկե­ղեցին պէ՛տք է ժա­մանա­կին հետ քայլ պա­հէ: Տաս­նա­մեակ­նե­րէ ի վեր կը խօ­սինք բա­րեփո­խումնե­րու անհրա­ժեշ­տութեան մա­սին, բայց դեռ չու­նե­ցանք լուրջ յա­ռաջըն­թաց։ Կի­լիկիոյ կա­թողի­կոս­նե­րը ինչքան ալ նա­խաձեռ­նող ըլ­լան այս հար­ցով, պատ­մա­կան աւան­դոյթը կայ, որ իրենց աթո­ռը հա­մեմա­տաբար երկրորդն է Էջ­միած­նի նկատ­մամբ: Առա­ջին դէմ­քը Ամե­նայն հա­յոց կա­թողի­կոսն է։ Կի­լիկիոյ կա­թողի­կոս­նե­րը առան­ձին նա­խաձեռ­նութիւններ չեն կրնար առ­նել՝ առանց Էջ­միած­նի հա­մաձայ­նութեան եւ աջակ­ցութեան: Ատոր վրայ վեր­ջերս աւել­ցաւ Հա­յաս­տա­նի Պե­տու­թիւն-Եկե­ղեցի յա­րաբե­րու­թիւննե­րու թնճու­կը։ Առա­ւել, Հա­յաս­տա­նի շատ քա­ղաքա­ցիներ կը հա­ւատան, որ իրենց եր­կի­րը աշ­խարհիկ պե­տու­թիւն է եւ կ’ու­զեն սահ­մա­նափա­կել Եկե­ղեց­ւոյ իրա­ւունքնե­րը։ Ու­րիշներ, սա­կայն, կը պնդեն շատ պահ­պա­նողա­կան, աւան­դա­կան տե­սակէ­տը: Բնա­կանա­բար, այս եր­կու խմբա­ւորումնե­րը իրենց փոխ­յա­րաբե­րու­թիւննե­րը կար­գա­ւորե­լու կամ նոր օրէնքնե­րու մշակ­ման ժա­մանակ խնդիր­նե­րու առ­ջեւ պի­տի կանգնին։ Բայց, ուշ կամ կա­նուխ մենք պէտք է ընենք այդ բա­րեփո­խումնե­րը: Պէտք է ընենք յատ­կա­պէս այնպի­սի տե­ղերու հա­մար, ինչպէս Ամե­րիկա, ուր այ­լա­տեսակ Եկե­ղեցի­ներ շատ կան, որոնք շատ աշ­խուժ են եւ շատ յա­ճախ ժա­մանա­կակից դառ­նա­լու լուրջ աշ­խա­տանքներ կը տա­նին։ Անոնց քով մեր Առա­քելա­կան եւ Կա­թողի­կէ եկե­ղեցի­ները կար­ծես միջ­նա­դարէն մնա­ցած գե­ղեցիկ ցու­ցանմուշներ ըլ­լան. ամե­նալուրջ հար­ցե­րը, որոնք կ’ալե­կոծեն քրիս­տո­նեայ այլ Եկե­ղեցի­ներ, մե­զի հա­մար կար­ծես թէ գո­յու­թիւն չու­նին, հա­կառակ անոր որ մեծ թի­ւով հա­յեր կ’ապ­րին Ամե­րիկա­յի մէջ կամ այ­լուր՝ որ­պէս դրա­ցիներ այլ քրիս­տո­նեայ Եկե­ղեցի­ներ յա­ճախող մար­դոց:

Հա­յաս­տա­նի մէջ եկե­ղեցա­կան բա­րեփոխ­ման վե­րաբե­րեալ ճնշու­մը մեծ չէ, որով­հե­տեւ առ­հա­սարակ Հա­յաս­տա­նի մեր ժո­ղովուրդը շատ կրօ­նամէտ չէ կամ, եթէ է, շատ ձե­ւական։ Բո­վան­դա­կային քննար­կումներ հա­ւատ­քի շուրջ, ըն­կե­րային-բա­րոյա­կան հար­ցե­րը կրօ­նական ըմբռնու­մով լու­ծե­լու շուրջ չկան: Իս­լա­մական եր­կիրնե­րու մէջ, քրիս­տո­նեայ եկե­ղեցի­ները կրա­ւորա­կան եղած են՝ ի պաշ­տօ­նէ, պար­զա­պէս ինքնու­թիւնը պահ­պա­նելու հա­մար: Իս­լամ չդառ­նա­լը եղած է ո՛չ միայն Հայ եկե­ղեց­ւոյ, այլ բո­լոր քրիս­տո­նեայ եկե­ղեցի­ներու գլխա­ւոր խնդի­րը իս­լա­մական աշ­խարհին մէջ: Հայ եկե­ղեց­ւոյ ժա­ռան­գած այս տի­պի խնդիր­նե­րը ան­կախ են Հա­յաս­տա­նի պե­տու­թեան հետ յա­րաբե­րու­թիւննե­րու թնճու­կէն։ Ան­կախ թէ ի՛նչ է Հա­յաս­տա­նի պե­տու­թեան այ­սօ­րուան ղե­կավա­րին դիր­քո­րոշու­մը, Եկե­ղեցին պէ՛տք է ին­քը գի­տակ­ցի, որ մենք իս­կա­պէս 21-րդ դա­րու Եկե­ղեցի ըլ­լա­լու խնդիր ու­նինք: Կա­ռավա­րու­թիւնը եւս պէ՛տք է հասկնայ, որ Եկե­ղեցին իր գրպա­նը չի կրնար ըլ­լալ: Այստեղ պէտք է շատ յստակ որո­շումներ կա­յացուին, թէ Եկե­ղեցիին կար­գա­վիճա­կը ի՛նչ է Հա­յաս­տա­նի մէջ. ան չի կրնար սո­վորա­կան կազ­մա­կեր­պութեան մը պէս ըլ­լալ, որով­հե­տեւ մենք իրեն պատ­մա­կանօ­րէն որո­շակի մե­նաշ­նորհ տուած ենք: Եթէ կու­սակցու­թիւն մը չես սի­րեր, կ’եր­թաս նոր կու­սակցու­թիւն մը կը բա­նաս, ար­գելք չկայ: Ամե­րիկա­յի մէջ այ­սօր այսպէս է. եթէ չես սի­րեր գո­յու­թիւն ու­նե­ցող Եկե­ղեցի­ները, կրնաս նոր Եկե­ղեցի մը հիմ­նել՝ հա­ւատա­րիմ մնա­լով կա­ռավա­րական մի քա­նի պայ­մաննե­րու: Բայց երբ Հա­յաս­տա­նի մէջ Հա­յաս­տա­նեայց առա­քելա­կան եկե­ղեց­ւոյ պէս առա­ւելու­թիւններ ու­նիս, ատոնց հետ կու գան նաեւ որո­շակի պար­տա­ւորու­թիւններ, որոնք առա­ջին հեր­թին Եկե­ղեցին ին­քը պէտք է սահ­մա­նէ:

Ես որ­պէսզի լաւ ու­սուցիչ ըլ­լամ, պէտք է նոյն չա­փանի­շով ար­ժե­ւորեմ բո­լոր աշա­կերտներս եւ տե­սակէտս չպար­տադրեմ անոնց: Եկե­ղեցին նոյնպէս պէտք է այս հար­ցե­րուն լու­ծումներ գտնէ։ Դիւ­րին գործ չէ։ Մենք աշ­խարհով մէկ սփռուած կա­ռոյց մըն ենք, ամե­նահի­նը եւ ամե­նաշա­րու­նա­կակա­նը հայ իրա­կանու­թեան մէջ է։ Միակ հայ­կա­կան կա­ռոյցն է Եկե­ղեցին, որ գրե­թէ ամէն տեղ է ուր հայ կայ։ Եկե­ղեցին աւե­լի եր­կա­րակեաց է սփիւռքեան պայ­մաննե­րուն մէջ՝ քան քա­ղաքա­կան ու մշա­կու­թա­յին կազ­մա­կեր­պութիւննե­րը: Ու­րեմն Եկե­ղեցին պէտք է շատ աւե­լի յար­մա­րող, պատ­շա­ճեց­նող ըլ­լայ ինքզին­քը, որուն հա­մար շատ լուրջ քննար­կումներ պէտք է ըլ­լան: Պէտք է լրջօ­րէն մտա­ծենք, թէ ինչպէ՛ս կրնանք աւե­լի ար­ժէ­քաւոր հա­յեր ընդգրկել եկե­ղեցա­կան ծա­ռայու­թեան մէջ: Ես անոնցմէ եմ, որ եթէ խնդի­րը կու­սակրօ­նու­թիւնը վե­րաց­նելն է, կողմ եմ որ լրջօ­րէն քննար­կենք: Կրնայ ու­րիշ լու­ծում մըն ալ ըլ­լալ. քա­հանա­ներուն դե­րը լայ­նացնել Եկե­ղեց­ւոյ մէջ, եւ քա­հանայ ըլ­լա­լը ար­գելք չըլ­լայ վար­չա­կան բարձր պաշ­տօններ ստա­նալու: Եթէ պէտք ըլ­լայ՝ կա­րելի է նաեւ հո­գեւո­րական­նե­րուն պաշ­տօ­նական զգեստնե­րը փո­փոխու­թեան են­թարկել: Այս ամ­բողջը անհրա­ժեշտ են, որով­հե­տեւ մե­զի կեն­սունակ Եկե­ղեցի պէտք է՝ ան­կախ Հա­յաս­տա­նի օրուան իշ­խա­նու­թեան ղե­կավար­նե­րու կե­ցուած­քէն: Այս հար­ցե­րը առան­ձին քննարկման կը կա­րօտին, ե՛ւ Եկե­ղեց­ւոյ հա­յաս­տա­նեան կա­ռոյ­ցին ե՛ւ, ուր որ պէտք է, Հա­յաս­տա­նի պե­տական հաս­տա­տու­թիւննե­րուն մէջ: Այ­սօր Ս. Էջ­միածի­նը ու­նի ներ­կա­յու­թիւն բազ­մա­թիւ այլ եր­կիրնե­րու մէջ եւ անոնք եւս հա­ւասա­րապէս նոյն եկե­ղեց­ւոյ զա­ւակ­ներն են, ինչպէս հա­յաս­տա­նաբ­նակ առա­քելա­կան­նե­րը։ Ս. Էջ­միած­նի վե­հափա­ռը բո­լորին վե­հափառն է, ան­կախ ան­կէ թէ Եկե­ղեց­ւոյ ան­դա­մը ո՛ւր կ’ապ­րի: Խնդիր­նե­րը՝ ըստ եր­կիրնե­րու, տար­բեր են. անոր հա­մար ալ, լու­ծումնե­րը՝ թէեւ մէկ, միաս­նա­կան, ընդհա­նուր հո­վանո­ցի տակ, իւ­րա­քան­չիւրի պա­րագան ալ առան­ձին պէտք է նկա­տի առ­նեն: Երբ Հա­յաս­տա­նի կա­ռավա­րու­թեան հա­մախոհ­նե­րէն ոմանք անուղղա­կի կ’ակ­նարկեն եր­բեմն, թէ Եկե­ղեցին պէտք է հայ­կա­կան պե­տակա­նու­թեան կցոր­դը ըլ­լայ, պէտք է քիչ մը զգուշ ըլ­լանք այս հար­ցով եւ չմոռ­նանք Եկե­ղեց­ւոյ նաե՛ւ աս­տուածա­յին դե­րը: Եթէ քրիս­տո­նեայ ենք, պի­տի հա­ւատանք որ կան դրախտ ու դժոխք, պի­տի հա­ւատանք որ կայ Վեր­ջին դա­տաս­տան եւ Եկե­ղեց­ւոյ առաջ­նորդու­թեամբ պէտք է պատ­րաստուինք այդ Վեր­ջին դա­տաս­տա­նին: Եկե­ղեց­ւոյ դե­րը, առա­ջին հեր­թին, մե­զի այդ օրուան պատ­րաստելն է: Ես չեմ կար­ծեր թէ վեր­ջա­ւորու­թեան՝ Վեր­ջին դա­տաս­տա­նին, երբ Աս­տուծոյ դէմ կանգնինք, Ան մե­զի պի­տի հարցնէ Հա­յաս­տա­նի մա­սին, Ար­ցա­խի մա­սին։ Ան պի­տի հարցնէ թէ աղ­քա­տին, ծե­րին օգ­նե­ցի՞նք: Մենք լայն քննար­կումնե­րու անհրա­ժեշ­տութիւ­նը ու­նինք, բայց չու­նինք այն հո­գեւո­րական­նե­րը, որոնք կը գի­տակ­ցին եւ կը նա­խաձեռ­նեն այսպի­սի գոր­ծընթա­ցի մը: Ազ­գա­յին եկե­ղեցա­կան ժո­ղովը երեք օրուան ըն­թացքին այսպի­սի հար­ցեր չի կրնար լու­ծել. առա­ւելա­գոյ­նը, կրնայ մեկ­նարկը տալ հար­ցե­րու քննարկման եւ տա­րիներ ետք վե­րադառ­նայ եւ հաս­տա­տէ ստեղ­ծուած տար­բեր յանձնա­խումբե­րու առա­ջար­կած լու­ծումնե­րը: Եկե­ղեցին ի՛նքը պէտք է ու­նե­նայ իր փի­լիսո­փայու­թիւնը, իր աս­տուածա­բանու­թիւնը՝ ինչպէ՞ս վե­րաբե­րիլ պե­տու­թիւննե­րուն հետ առ­հա­սարակ եւ Հա­յաս­տա­նի ազ­գա­յին պե­տու­թեան հետ մաս­նա­ւորա­բար, որով­հե­տեւ, ի վեր­ջոյ, Հա­յաս­տա­նեայց եկե­ղեց­ւոյ կեդ­րո­նատե­ղին Հա­յաս­տա­նի մէջ կը գտնուի:

Շատ բարդ իրա­վիճակ մըն է։ Ան­ցեալ տա­րուան քա­ղաքա­կան բա­նավէ­ճը վրաս շատ ճնշիչ ազ­դե­ցու­թիւն թո­ղուց, երբ բո­վան­դա­կու­թեան որա­կը տե­սայ ե՛ւ եկե­ղեցա­կան աւա­գանիին վրայ յար­ձա­կող­նե­րու խօ­սոյթնե­րուն, ե՛ւ նոյնքան ալ՝ անոնց պաշտպան­նե­րուն: Պաշտպան­նե­րը միայն քա­ղաքա­կան խօ­սոյ­թով կը սահ­մա­նափա­կուէին, կար­ծես ան­կէ ան­դին ու­րիշ հարց չկար մեր Եկե­ղեց­ւոյ մէջ։ Քա­ղաքա­կանը կա­րեւոր խնդիր է, բայց միակը չէ. շատ այլ կա­րեւոր խնդիր­ներ ալ կան:

Կը յի­շեմ տա­րիներ առաջ, հո­գելոյս Զա­րեհ արք. Ազ­նա­ւու­րեանը հրա­ւիրած էին Հա­յաս­տա­նեայց եկե­ղեց­ւոյ հայ հա­մալ­սա­րանա­կան­նե­րու միու­թիւն՝ Ան­թի­լիասի մէջ։ Նիւ­թը ար­հեստա­կան վի­ժումն էր: Սրբա­զանը ներ­կա­յացուց միջ­նա­դարէն մե­զի աւան­դուած օրէնքնե­րը, որոնք, ի հար­կէ դէմ են կեան­քի ընդհատ­ման։ Վեր­ջա­ւորու­թեան, ան բա­ցատ­րեց, թէ ո՛ր պա­հէն յե­տոյ, երբ ար­դէն բեղմնա­ւորուած սաղ­մը կեանք է, մենք իրա­ւունք չու­նինք այդ կեան­քին վերջ տա­լու: Երի­տասարդ բժիշկնե­րը ըսին սա­կայն, որ իրենք ներ­կա­յիս վիժ­ման հա­մար որոշ դե­ղեր կ’առա­ջար­կեն, որ սրբա­զանին ըսա­ծին հա­մապա­տաս­խան չէ: Սրբա­զանը շատ ան­կեղծ ըն­դունեց, որ մեր Եկե­ղեցին ինչքա՜ն հե­ռու մնա­ցած է գի­տական նո­րու­թիւննե­րէն: Մենք քա­նի՞ բժիշկ ու­նինք մեր Եկե­ղեց­ւոյ ան­դամ: Հա­զարա­ւոր հայ առա­քելա­կան բժիշկներ կան: Մեր եկե­ղեցին չի՞ կրնար անոնցմէ բա­ցատ­րութիւն խնդրել եւ ապա անոնց հի­ման վրայ պա­տաս­խան մը խմբագ­րել: Ապա թէ ոչ պէտք է ժո­ղովուրդին խղճին ձգենք: Իսկ եթէ չձգենք, պէտք է պատ­ճա՛ռ ըլ­լայ մեր այդ կե­ցուած­քին հա­մար, պէտք է ու­սումնա­սիրուի միւս Եկե­ղեցի­ներուն այս հար­ցին շուրջ դիր­քո­րոշումնե­րը: Պէտք է կա­րողա­նանք պա­տաս­խան մը ու­նե­նալ, որ որե­ւէ մի­ջեկե­ղեցա­կան ժո­ղովի ժա­մանակ կա­րենանք մեր ու­րոյն տե­սակէ­տը պաշտպա­նել: Ու­րախ եմ որ կը քննենք աշ­խարհիկ իշ­խա­նաւոր­նե­րու վար­քուբարքն ու ար­դիւնա­ւէտու­թիւնը։ Նոյ­նը պէտք է նաեւ մեր Եկե­ղեց­ւոյ հա­մար, որ­պէս մեր ամե­նաշա­րու­նա­կական կառոյցը:

Հարցազրոյցը վարեց՝

ԺԻՐԱՅՐ ՉՈԼԱՔԵԱՆ ■

Տեսանիւթը՝ ստորեւ