ՓԱՐԻԶ – «Վերապրիլ եւ վերածնիլ». յիշողութեան, ժառանգութեան եւ զօրակցութեան գիրք մը

WhatsApp Image 2026-11-14 at 13.56.51

Նո­յեմ­բեր 7-ին, Փա­րիզի Հայ կա­թողի­կէ Սուրբ Խաչ մայր տա­ճարի սրահին մէջ տե­ղի ու­նե­ցաւ Փաթրիս Ճոլոլեանի «Վե­րապ­րիլ եւ վե­րած­նիլ» գիր­քին ներ­կա­յացու­մը։ Երե­կոյթը առիթ ըն­ծա­յեց թեր­թա­տելու ըն­տա­նիքի մը յի­շողու­թեան էջե­րը, որոնք ժա­մանա­կի ըն­թացքին ամ­բողջ ժո­ղովուրդի մը պատ­մութեան մաս դար­ձած են։ Աւե­լի քան 250 նկար­նե­րով եւ ցարդ չհրա­պարա­կուած ար­խի­ւային փաս­տա­թուղթե­րով հա­րուստ այս բա­ցառիկ հա­տորին մէջ հե­ղինա­կը կը պատ­մէ իր հա­րազատ­նե­րուն ճա­կատա­գիրը՝ Օս­մա­նեան կայսրու­թեան օրե­րէն մին­չեւ Փա­րիզի «խե­լայեղ տա­րինե­րը»։ Անձնա­կան յու­շե­րէ հիւ­սուած պատ­մութիւն մը, որ միաժա­մանակ հա­մամարդկա­յին տա­րողու­թիւն կը ստա­նայ։

Փաթրիս Ճոլոլեան մէկ­տե­ղած է մօ­րենա­կան՝ Նալ­պանտեան եւ հօ­րենա­կան՝ Ճոլոլեան գեր­դաստան­նե­րուն պատ­մութիւննե­րը՝ կեն­դա­նաց­նե­լով հա­յու­թեան ան­ցած ու­ղին հայ­րե­նի հո­ղէն մին­չեւ Սփիւռքի տար­բեր հանգրուան­նե­րը։ «Ան­թա­րէս» հրա­տարակ­չա­տան լոյս ըն­ծա­յած եւ Ֆրան­սուա Տէ­վէճեանի յա­ռաջա­բանով ներ­կա­յացուած այս գիր­քը շատ աւե­լին է, քան ըն­տա­նեկան յի­շատակ­նե­րու հա­ւաքա­ծոյ մը։ Անի­կա պատ­մա­կան ար­ժէ­քաւոր վկա­յու­թիւն մըն է ժո­ղովուրդի մը ար­մատնե­րուն, յի­շողու­թեան եւ վե­րապ­րե­լու աննկուն կամ­քին մա­սին։

WhatsApp Image 2026 11 14 at 13.57.06
WhatsApp Image 2026 11 14 at 13.57.16

Սիսը եւ Նալ­պանտեան գեր­դաստա­նը

Պատ­մութիւ­նը կը սկսի Կի­լիկիոյ Սիս քա­ղաքէն՝ Նալ­պանտեան­նե­րու ծննդա­վայ­րէն։ Աջա­պահեան կա­թողի­կոս­նե­րուն հետ կա­պեր ու­նե­ցող այս բա­րեկե­ցիկ գեր­դաստա­նը հաս­տա­տուն դիրք ու­նէր տեղ­ւոյն հա­սարա­կա­կան եւ քա­ղաքա­կան կեան­քին մէջ։ Մինչ հե­ղինա­կին մեծ հայ­րը կը տնօ­րինէր ըն­տա­նեկան կա­լուած­նե­րը, անոր մեծ հօ­րեղ­բայրը երես­փո­խան էր Կոս­տանդնու­պոլսոյ խորհրդա­րանին մէջ։

Ըն­տա­նեկան կեն­դա­նի դրուագ­նե­րով եւ առա­ջին ան­գամ հրա­պարա­կուող անձնա­կան ար­խիւնե­րով՝ Փաթրիս Ճոլոլեան կը վե­րակեն­դա­նաց­նէ այդ տա­րինե­րու առօ­րեան, Կի­լիկիոյ մէջ ֆրան­սա­ցինե­րուն հետ հաս­տա­տուած յա­րաբե­րու­թիւննե­րը եւ, ի վեր­ջոյ, դէ­պի Ֆրան­սա մեծ գաղ­թը։ Այս էջե­րուն մէջ կը վե­րայայտնուի հայ­կա­կան գա­ւառա­կան աշ­խարհ մը՝ զար­գա­ցած, տնտե­սապէս աշ­խուժ եւ իր ժա­մանա­կի կրօ­նական ու քա­ղաքա­կան հաս­տա­տու­թիւննե­րուն սեր­տօ­րէն առնչուած։

Ատա­փազարը եւ Ճոլոլեան գեր­դաստա­նը

Գիր­քին միւս առանցքը Ճոլոլեան ըն­տա­նիքին պատ­մութիւնն է։ Ծա­գու­մով ատա­փազար­ցի եւ աւե­լի հա­մեստ պայ­մաննե­րու մէջ ապ­րող այս գեր­դաստա­նէն կը յայտնուին երեք եղ­բայրներ, որոնց ճա­կատագ­րե­րը պի­տի կրեն իրենց ժա­մանա­կաշրջա­նի ող­բերգա­կան դրոշ­մը։

Ըն­տա­նիքին ապ­րուստը ապա­հովե­լու հա­մար հե­ղինա­կին մեծ մայ­րը իր երեք զա­ւակ­նե­րուն հետ կը հաս­տա­տուի Կոս­տանդնու­պո­լիս։ Անդրա­նիկը՝ Յա­կոբ, հե­տագա­յին պի­տի դառ­նար ծա­նօթ գրա­գէտ Յա­կոբ Ճոլոլեան Սի­րու­նին։ Երկրոր­դը՝ Հայկ, զոհ պի­տի եր­թար 1915-ի Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թեան, իսկ կրտսե­րը՝ Գրի­գոր, Փաթրիս Ճո­լոլեանի հայրն էր։

Երեք եղ­բայրնե­րուն կեան­քի պատ­մութեան ընդմէ­ջէն կը բա­ցուի նաեւ Պոլ­սոյ հա­յու­թեան մտա­ւորա­կան եւ մշա­կու­թա­յին հա­րուստ աշ­խարհը, որուն մա­սին գիր­քը կը ներ­կա­յաց­նէ բա­ցառիկ հա­զուա­գիւտ վա­ւերա­թուղթեր։

Տա­րագ­րութիւն եւ վե­րած­նունդ

Տա­րագ­րութիւ­նը նոր ըն­թացք կու տայ ըն­տա­նիքի ան­դամնե­րուն ճա­կա­տա­գրե­րուն։

1922-ին Յա­կոբ Սի­րու­նի կը հաս­տա­տուի Ռու­մա­նիա, ուր կը դառ­նայ հայ մտա­ւորա­կան կեան­քի կար­կա­ռուն դէմ­քե­րէն մէ­կը։ Ան կը ստանձնէ նաեւ ապա­գայ Վազ­գէն Ա. կա­թողի­կոսին մտա­ւորա­կան դաս­տիարա­կու­թեան մէջ նշա­նակա­լից դեր մը։ Իր բե­ղուն գրա­կան ու գի­տական աշ­խա­տան­քը, սա­կայն, ող­բերգա­կան ընդհա­տում մը կ՚ու­նե­նայ, երբ կը տա­րագ­րուի Սի­պերիոյ խորհրդա­յին ճամ­բարնե­րը, ուր տա­սը տա­րի կը մնայ։

Նոյն տա­րին՝ 1922-ին, կրտսեր եղ­բայրը՝ Գրի­գոր, կը հաս­նի Ֆրան­սա եւ կը հիմ­նէ հե­տագա­յին համ­բա­ւաւոր դար­ձած «Արաքս» լու­սանկար­չա­տու­նը։

Գրի­գոր Ճո­լոլեանի լու­սանկար­չա­կան գոր­ծի­քին ոսպնեակէն մե­զի հա­սած պատ­կերնե­րը կը վե­րակեն­դա­նաց­նեն եր­կու պա­տերազմնե­րուն մի­ջեւ ին­կած ժա­մանա­կաշրջա­նը՝ Փա­րիզի «խե­լայեղ տա­րինե­րէն» մին­չեւ մայ­րա­քաղա­քին ազա­տագ­րումը։ Լու­սանկար­ներ, որոնք կար­ծես պատ­մութեան պատ­կե­րազարդ հա­տորի մը էջե­րը ըլ­լա­յին։

Unknown 1
1921−ին, Քուլէլիի որբանոցին մէջ։ Գրիգոր Ճոլոլեան՝ իբրեւ սկաուտապետ
Լուսանկար՝ «Արաքս» լուսանկարչատուն, Ճոլոլեան հաւաքածոյ

Unknown 2 copie
Զօրավար Անդրանիկի յուղարկաւորութիւնը՝ 1928−ին
Լուսանկար՝ «Արաքս» լուսանկարչատուն, Ճոլոլեան հաւաքածոյ

«Արաքս» լու­սանկար­չա­տու­նը՝ հայ կեան­քի պատ­կե­րաւոր յի­շողու­թիւնը

«Արաքս» լու­սանկար­չա­տան ար­խիւնե­րը գիր­քին պատ­կե­րային գլխա­ւոր հարստու­թիւնը կը կազ­մեն։

Գրի­գոր Ճո­լոլեանի լու­սանկար­նե­րը մեզ կը փո­խադ­րեն ժա­մանա­կաշրջա­նի նշա­նակա­լից իրա­դար­ձութիւննե­րուն մէջ. 1924-էն սկսեալ կազ­մա­կեր­պուած հայ­կա­կան մար­զա­կան ախո­յեանու­թիւննե­րը, գրա­գէտ Ֆրանց Վեր­ֆէ­լի յի­շար­ժան այ­ցե­լու­թիւնը Փա­րիզ 1936-ին, ինչպէս նաեւ Զօ­րավար Անդրա­նիկի եւ Կո­միտաս վար­դա­պետի հան­դի­սաւոր յու­ղարկա­ւորու­թիւննե­րը։

Սա­կայն այս պատ­կերնե­րը պարզ լուսանկա­րներ չեն։ Անոնք կը պահ­պա­նեն ըն­տա­նիք­նե­րու, վայ­րե­րու, ար­հեստնե­րու, գաղ­թի ճա­նապարհնե­րու եւ նոր կեանք կա­ռու­ցե­լու ճի­գերու կեն­դա­նի հետ­քե­րը։ Այդ լու­սանկար­նե­րուն շնոր­հիւ գիր­քը, ըն­տա­նեկան յի­շողու­թեան ար­ժէ­քէն ան­դին, կը ստա­նայ նաեւ պատ­մա­կան վա­ւերագ­րութեան նշա­նակու­թիւն։

Այսպէս, «Արաքս» լու­սանկար­չա­տու­նը կը ներ­կա­յանայ իբ­րեւ Ֆրան­սա­յի հա­յու­թեան կեան­քը տաս­նա­մեակ­ներ շա­րու­նակ իր ոսպնեակին մէջ պա­հպանած բա­ցառիկ վկայ մը։

Յար­գանքի տուրք՝ ամ­բողջ հա­մայնքի մը

Ըն­տա­նեկան պատ­մութեան սահ­մաննե­րը անցնե­լով՝ գիր­քը կը դառ­նայ նաեւ Ֆրան­սա նոր հաս­տա­տուած հա­յու­թեան ար­տա­կարգ կեն­սունա­կու­թեան նուիրուած յար­գանքի տուրք մը։

1915-ի աղէ­տէն եւ տա­րագ­րութե­նէն ետք, հա­յերը օտար հո­ղի վրայ վե­րակա­ռու­ցե­ցին իրենց կեան­քը, հիմ­նե­ցին հաս­տա­տու­թիւններ, պահ­պա­նեցին մայ­րե­նի լե­զուն ու մշա­կոյ­թը եւ միաժա­մանակ իրենց տե­ղը գտան ֆրան­սա­կան հա­սարա­կու­թեան մէջ։

Հե­ղինա­կը ցոյց կու տայ, թէ ինչպէ՛ս ար­մա­տախիլ եղած ժո­ղովուրդ մը կրցաւ նոր ար­մատներ նե­տել՝ առանց իր ինքնու­թիւնը կորսնցնե­լու։

Ահա այս հան­գա­մանքն է, որ ըն­տա­նեկան պատ­մութեան հա­մամարդկա­յին ար­ժէք կու տայ։ Ըն­տա­նիքի մը ճա­կատա­գիրը կը դառ­նայ ամ­բողջ ժո­ղովուրդի մը պատ­մութիւ­նը՝ բռնու­թեան, կո­րուստի, գաղ­թի, վե­րա­կանգնու­մի եւ յի­շողու­թիւնը յա­ջորդ սե­րունդնե­րուն փո­խան­ցե­լու պար­տա­ւորու­թեան մա­սին։

Ժա­ռան­գութիւն մը՝ սե­րունդէ-սե­րունդ

Գիր­քին ներ­կա­յաց­ման ըն­թացքին Փաթրիս Ճո­լոլեան պատ­մեց, թէ ինչպէս ժա­մանա­կի ըն­թացքին հա­ւաքուած են ըն­տա­նեկան հա­րիւ­րա­ւոր փաս­տա­թուղթեր, որոնցմէ ոմանք պատ­մա­կան բա­ցառիկ ար­ժէք կը ներ­կա­յաց­նեն։

Այդ հա­րուստ նիւ­թը հիմք ծա­ռայած է իր ծնող­նե­րուն եւ մեծ հայ­րե­րուն ու մեծ մայ­րե­րուն յի­շատա­կին նուիրուած այս աշ­խա­տու­թեան։

Փաթրիս Ճո­լոլեան, որ 1988-1991-ին նա­խագա­հած է Ֆրան­սա­հայ բժշկա­կան միու­թեան (UMAF), իսկ 2011-2018-ին՝ Հայ առա­քելա­կան եկե­ղեց­ւոյ Ֆրան­սա­յի թե­մին, այ­սօր նաեւ իր հօր հիմ­նած «Արաքս» լու­սանկար­չա­տան ար­խիւնե­րուն պա­հապանն է։

Այս ըն­տա­նեկան ժա­ռան­գութիւնն է, որ զայն մղած է գիր­քը պատ­րաստե­լու։ Նպա­տակը միայն հին լու­սանկար­ներն ու փաս­տա­թուղթե­րը մո­ռացու­թե­նէ փրկե­լը չէ, այլ նաեւ զա­նոնք պատ­մա­կան ամ­բողջու­թեան մը մէջ զե­տեղելն ու յա­ջորդ սե­րունդնե­րուն հա­սանե­լի դարձնե­լը։

Յի­շողու­թեան եւ զօ­րակ­ցութեան գիրք մը

Փաս­տա­թուղթե­րով ու լու­սանկար­նե­րով հա­րուստ, խո­րապէս մարդկա­յին այս աշ­խա­տու­թիւնը իրա­րու կը միաց­նէ Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թեան պատ­մութիւ­նը, տա­րագ­րութեան փոր­ձա­ռու­թիւնը, Ֆրան­սա­յի մէջ նոր կեան­քի մը կա­ռու­ցումը եւ սե­րունդնե­րուն փո­խան­ցուած յի­շողու­թիւնը։

Գիր­քին խո­րագի­րը՝ «Վե­րապ­րիլ եւ վե­րած­նիլ», ինքնին կը խտաց­նէ այս ամ­բողջ պատ­մութիւ­նը. վե­րապ­րիլ աղէ­տէն, վերստին կեանք կա­ռու­ցել եւ պահ­պա­նել ինքնու­թիւնը՝ զայն յա­ջորդ սե­րունդնե­րուն փո­խան­ցե­լու հա­մար։

Սա­կայն հա­տորին առա­քելու­թիւնը միայն ան­ցեալը յի­շատա­կելով չի սահ­մա­նափա­կուիր։

40 եւ­րո­յի վա­ճառուող գիր­քին ամ­բողջ հա­սոյ­թը կը յատ­կա­ցուի Ֆրան­սա­հայ բժշկա­կան միու­թեան բա­րեսի­րական աշ­խա­տանքնե­րուն, ինչպէս նաեւ Հա­յաս­տա­նի Սիւ­նի­քի մար­զի եր­կու դպրոց­նե­րուն մէջ արե­գակնային վա­հանակ­նե­րու տե­ղադրման։

Այսպէսով, «Վե­րապ­րիլ եւ վե­րած­նիլ» միաժա­մանակ կը ծա­ռայէ եր­կու նպա­տակի՝ պահ­պա­նել հայ ժո­ղովուրդի պատ­մա­կան յի­շողու­թիւնը եւ գործնա­կան օժան­դա­կու­թիւն բե­րել մար­դա­սիրա­կան ու կրթա­կան նա­խաձեռ­նութիւննե­րու։

Ներ­կա­յաց­ման երե­կոյթը ան­գամ մը եւս ցոյց տուաւ, թէ այս գիր­քը որ­քա՜ն աւե­լի լայն նշա­նակու­թիւն ու­նի, քան պարզ ըն­տա­նեկան կեն­սագրու­թիւն մը։ Անի­կա յի­շողու­թեան, ժա­ռան­գութեան փո­խանցման եւ զօ­րակ­ցութեան ար­ժէ­քաւոր վկա­յու­թիւն մըն է՝ առանձնա­պէս թան­կա­գին բո­լոր անոնց հա­մար, որոնք կը հե­տաքրքրուին հա­յոց պատ­մու­թեամբ, Սփիւռքի ան­ցեալով եւ լու­սանկար­չա­կան վա­ւերագ­րութեամբ։

Թ. Շ. ■

Soutenez NH