Ռ. Հատտէճեանի «Առաստաղ» վէպը

Առաջին քննարկում

Շաբաթ, Յու­նի­ս 20-ի երե­կոյեան, «Յա­ռաջ» կեդ­րո­նին մէջ, մեկ­նարկը տրուեցաւ «Վէպ եւ զրոյց» գրա­կան ակումբին։ Առա­ջին քննար­կումը նուիրուած էր՝ «Մար­մա­րա» թեր­թի ող­բա­ցեալ խմբագ­րա­պետ, հրա­պարա­կագիր Ռ. Հատ­տէ­ճեանի «Առաս­տաղ» վէ­պին: 

Քննար­կումին ներ­կայ էր 16 հո­գի՝ Սփիւռքի տար­բեր ծա­գերէն՝ ԱՄՆ-էն, Փա­րիզէն, Պո­լիսէն, Հա­լէպէն, Քե­սապէն, Պէյ­րութէն, Ար­ցախէն…, Հա­յաս­տան գտնուող­ներ եւ հայ­րե­նաբ­նակներ, իսկ եթէ աւե­լի խո­րանանք՝ Ան­ճարէն, Ճի­պինէն, Ուրֆայէն, Պի­րէճիկէն…: Հա­ճելի էր լսել նախ բո­լորին հա­յերէ­նի երանգնե­րը, ապա ար­ծարծուած միտ­քե­րը Հատ­տէ­ճեանի գրա­կանու­թեան, մա­մու­լին, Պոլ­սոյ կեան­քին, Սփիւռքին, հայ­րե­նիքին եւ բազ­մա­թիւ այլ նիւ­թե­րու շուրջ: Այո՛, նիւ­թը ծա­ւալե­ցաւ եւ ընդգրկեց ամ­բողջ հա­յու­թիւնը, չէ՞ որ «Առաս­տաղ»-ը մե՛նք ենք:

Նա­խաձեռ­նութիւ­նը ակա­դեմա­կան մա­կար­դա­կի ու­շադրու­թեան ար­ժա­նացած էր: Քննար­կումը կը ղե­կավա­րէր Երե­ւանի Պե­տական հա­մալ­սա­րանի դա­սախօս պրն Յա­կոբ Չո­լաքեանը, ներ­կայ էին նաեւ Սփիւռք գի­տաու­սումնա­կան կեդ­րո­նի պա­տաս­խա­նատու՝ Քնա­րիկ Աբ­րա­համեանը եւ հայ նո­րագոյն գրա­կանու­թեան ամ­բիոնի մաս­նա­գէտ՝ Վե­հանոյշ Մուրա­տեանը: Ներ­կայ էին ար­ցախցի գրա­կանա­գէտ Մա­նուշ Բա­լայեանը եւս,– ան Ման­կա­վար­ժա­կան հա­մալ­սա­րանէն շրջանաւարտ եղած է, պաշտպանելով՝ Հատ­տէ­ճեանի գրա­կանու­թեան մա­սին իր աւարտաճառը,– եւ Հա­յար­փի Խա­չատ­րեանը, որ այժմ տնօ­րէնու­հին է «Նան­սէն» հիմնարկ-հիմ­նադրա­մի: 

Զրոյ­ցը ըն­թա­ցաւ մերթ Հատ­տէ­ճեանի կեան­քին, մերթ գոր­ծունէու­թեան, մերթ «Առաս­տաղ»-ի ոճին, ար­ժէ­քին, ըն­կալման, հո­գեբա­նական ելե­ւէջ­նե­րուն… շուրջ քննարկումներով, զրոյցներով: Անդրա­դարձ կա­տարուեցաւ վէ­պին կարճ նա­խադա­սու­թիւննե­րով յա­գեցած ըլ­լա­լուն, որուն պատ­ճա­ռը, ըստ քննար­կումին՝ հե­ղինա­կին խմբա­գիր ըլ­լա­լու հան­գա­ման­գէն կու գայ եւ նաե՛ւ ըն­թերցո­ղին առիթ տա­լու մտահոգութենէն, որ պահ մը կանգնի եւ ըն­կա­լէ հո­գեկան ելե­ւէջ­նե­րը, հասկնայ անա­նուն հե­րոսին հո­գեբա­նու­թիւնը: 

Անդրա­դառ­նա­լով վէ­պին աւար­տին՝ ըսուեցաւ, որ այնպի­սի անակնկալ աւարտ մը ու­նի, կար­ծէք հոն է որ սկիզբ կ՚առ­նէ վէ­պը շա­րու­նա­կուե­լու «Առաս­տա­ղէն ան­դին»-ին մէջ, ուր բո­լորո­վին այլ մի­ջավայր է: Գա­ւառէն Պո­լիս, Պո­լիսէն Գա­նատա, երեք մի­ջավայ­րեր, որոնք կը ներ­կա­յաց­նեն իւ­րա­քան­չիւր սփիւռքա­հայու պատ­մութիւ­նը՝ գա­ւառէն Սփիւռք ճա­նա­պար­հը: 

Երե­կոյթը կը վա­րէր գրա­կանա­գէտ, լե­զուա­բան, բա­նասէր, հնա­գէտ պրն Յա­կոբ Չո­լաքեանը. ան անդրա­դար­ձաւ Հատ­տէ­ճեանի մամ­լոյ ներդրու­մին, թէ ինչպէ՞ս «Մար­մա­րա»-ն կը հաս­նէր Հա­լէպ եւ ինք կ՚օգ­տա­գոր­ծէր Հատ­տէ­ճեանի ակ­նարկնե­րը, եր­բեմն դա­սերու ըն­թացքին ըն­թերցե­լով զա­նոնք եւ քա­ջալե­րելով աշա­կերտնե­րը գրե­լու: Ապա ա­ւելցուց, թէ պէտք չէ այս վէ­պին մէջ փնտռել նա­խաբան, բա­խում եւ վեր­ջա­բան, ինչպէս կ՚ըլ­լան բո­լոր վէ­պերուն մէջ. այս վէ­պը տե­ղի կ’ու­նե­նայ մէկ վայ­րի մէջ, աւե­լի հո­գեբա­նական է, պէտք է ու­շա­դիր կար­դալ եւ մտնել հե­ղինա­կի հո­գիին խոր­քը, հասկնա­լու հա­մար ամէն ըսուածն ու գրուածը: 

Քննարկման ըն­թացքին պրն Չոլաքեան անդրա­դար­ձաւ հա­յու­թեան մօտ վէ­պի ժան­րին կա­տարե­լագործման մա՛նա­ւանդ ֆրան­սա­հայ գրա­կանու­թեան մէջ, որուն բաղ­դա­տած՝ ամե­րիկա­հայ գրա­կանու­թեան մէջ աւե­լի կը գե­րիշ­խեն կարճ պատ­մուածքնե­րը, քան վէ­պերը: 

Երե­կոյթը աւար­տե­ցաւ պոլ­սա­հայ գրա­կանու­թեան մա­սին անդրա­դար­ձով, թէ Խրա­խու­նի, Իգ­նա Սա­րըաս­լան, Հատ­տէ­ճեան եւ այլք ոչ միայն իրենց գրա­կանու­թեամբ անդրա­դար­ձած են եղեռ­նին, ժա­մանա­կակից Պոլ­սոյ հար­ցե­րուն, այլ նաեւ ապ­րե­ցու­ցած են զայն բիւ­րեղ արեւմտա­հայե­րէնով եւ հող պատ­րաստած գա­լիք սե­րունդնե­րուն: Պոլ­սա­հայ գրա­կանու­թիւնը կ’ապ­րի եւ կան ժա­մանա­կակից խոստմնա­լից գրող­ներ:

ԱՆԻ ԲՐԴՈՅԵԱՆ-ՂԱԶԱՐԵԱՆ ■