Թուային արհեստագիտութեան դարուն՝ ինչպէ՞ս դառնալ ինքնիշխան

Ուքրա­ինան անօ­դաչու սար­քե­րով հարուած­ներ հաս­ցուց Ռու­սաստա­նի մի քա­նի շրջան­նե­րու մէջ՝ «Եան­տէքս» ար­հեստա­գիտութեանց ըն­կե­րու­թեան կեդ­րո­նատե­ղինե­րուն եւ ամ­պա­յին տուեալ­նե­րու շտե­մարան­նե­րուն (cloud)։ Այս հա­րուած­նե­րը ծանր հե­տեւանքներ ու­նե­ցան՝ հաս­նե­լով մին­չեւ Հա­յաս­տա­նի թաք­սիի եւ առաք­ման ծա­ռայու­թիւննե­րուն, ժա­մանա­կաւո­րապէս խա­փանե­լով անոնց գոր­ծունէու­թիւնը եւ ան­մի­ջակա­նօրէն ազդե­լով բազ­մա­հազար վա­րորդնե­րու, ինչ­պէս նաեւ նոյնքան յա­ճախորդնե­րու եւ պա­տուի­րատու­նե­րու վրայ։

Այսպէսով, Հա­յաս­տա­նը եւս կը տու­ժէ եր­կու օտար եր­կիրնե­րու մի­ջեւ տե­ղի ու­նե­ցող թշնա­մական յար­ձա­կումնե­րէն։ Այս երե­ւոյ­թին ար­ժէ յա­տկապէս անդրա­դառ­նալ, քա­նի որ անի­կա ար­դի աշ­խար­հի տնտե­սու­թիւննե­րու ծայ­ր աստի­ճան փոխ­կա­պակ­ցուածու­թեան ցայ­տուն դրսե­ւորումն է։ Նոյնն է պա­րագան ԱՄՆ-ու եւ Իս­րա­յէլի կող­մէ Իրա­նի դէմ կա­տա­րուած յար­ձա­կու­մին, որ քա­րիւ­ղի գի­ներու աճ կը յա­ռաջաց­նէ՝ վնա­սելով հա­մաշ­խարհա­յին բո­լոր տնտե­սու­թիւննե­րուն։

«Եան­տէքս»-ը Հա­յաս­տա­նի մէջ մե­նաշ­նորհա­յին դիրք ու­նի։ Որ­պէս փոքր եր­կիր՝ Հա­յաս­տան իր ներ­քին շու­կա­յին մէջ չու­նի անոր հետ մրցակ­ցե­լու ըն­դունակ որե­ւէ ըն­կե­րու­թիւն։ Ինչ կը վե­րաբե­րի արեւմտեան եր­կիրնե­րուն, որոնք ու­նին նմանատիպ ծա­ռայու­թիւններ առա­ջար­կող ընկե­րու­թիւններ, հայ­կա­կան շու­կան անոնց հա­մար այնքան ալ շա­հու­թա­բեր առիթ մը չի ներ­կա­յաց­ներ։ Աւե­լի՛ն, մին­չեւ ան­ցեալ տա­րի պա­տերազ­մա­կան գօ­տի նկա­տուող այս եր­կի­րը բնաւ հրա­պու­րիչ չէր մեծ ներդրումներ պա­հան­ջող ծրա­գրեր իրա­կանաց­նե­լու հա­մար։

Այս իրա­վիճա­կը հրա­տապօ­րէն առաջ կը քա­շէ երկրին թուային ինքնիշ­խա­նու­թեան կերտման ու պաշտպա­նու­թեան հար­ցը։ Թուային ոլոր­տը եր­թա­լով աւե­լի գե­րիշ­խող դիրք կը գրա­ւէ ժա­մանա­կակից քա­ղաքակրթու­թեան մէջ։ Այ­սօր անի­կա կ՚առնչուի այն ամէ­ն ինչին, որ կը սահ­մա­նէ պե­տու­թեան մը ինքնիշ­խա­նու­թիւնը, սկսեալ՝ քա­ղաքա­ցինե­րու անձնա­կան տուեալ­նե­րու պաշտպա­նու­թե­նէն մին­չեւ տնտե­սու­թիւն, հա­ղոր­դակցու­թիւն, պե­տական համակարգի կա­ռավա­րում, դրա­մատ­նա­յին հա­մակարգ, բա­նակ, բժշկու­թիւն, գի­տու­թիւն եւ մարդկա­յին կեան­քի ամէ­նէն տար­բեր բնա­գաւառ­նե­րը։ Թուայ­նա­ցու­մը ներ­թա­փան­ցած է ամէնու­րեք։ Ընտրու­թիւննե­րու ժա­մանակ տե­ղեկա­տուու­թիւնը կը դառ­նայ խառ­նա­ծին (հիպ­րի­տային) յար­ձա­կումնե­րու գլխա­ւոր զէն­քե­րէն մէ­կը. քա­րոզ­չա­կան նպա­տակ­նե­րով տա­րածուող կեղծ լու­րե­րը կ՚օգ­տա­գոր­ծեն թուային տուեալ­նե­րը՝ ընտրող­նե­րու որո­շումնե­րուն վրայ ազ­դե­լու հա­մար, ինչ որ պա­րագան էր ան­ցեալ Յու­նի­սին՝ Հա­յաս­տա­նի խորհրդա­րանա­կան ընտրու­թիւննե­րուն։

Թէեւ Հա­յաս­տա­ն եր­թա­լով աւե­լի կը ճանչցուի իբ­րեւ հա­մակարգչա­յին ծրագ­րա­ւոր­ման մէջ ա­ռաջա­տար եր­կիր, սա­կայն անոր ներ­քին շու­կան տա­կաւին չա­փազանց փոքր է մրցու­նակ եւ շա­հաբեր այնպի­սի ըն­կե­րու­թիւններ ստեղ­ծե­լու հա­մար, որոնք կրնան բա­ւարա­րել երկրին սե­փական թուային կա­րիք­նե­րը։ Նոյ­նիսկ Եւ­րո­պան մի­ջոց­ներ չու­նի մրցե­լու Միացեալ Նա­հանգնե­րու եւ անոր թուային հսկա­ներուն, ինչպէս՝ Google-ի, Amazon-ի, SpaceX-ի եւ բազ­մա­թիւ ու­րիշներու հետ։ Սա­կայն Եւ­րո­պան օժ­տուած է անհրա­ժեշտ օրէնսդրու­թեամբ, ռազ­մա­վարու­թեամբ եւ քա­ղաքա­կան կամ­քով՝ պաշտպա­նելու իր քա­ղաքա­ցինե­րուն տուեալ­նե­րը եւ, որոշ չա­փով, նաեւ իր տնտե­սական շա­հերը, ինչ որ տա­կաւին պա­րագան չէ Հա­յաս­տա­նի, ոչ ալ բազ­մա­թիւ այլ փոքր պե­տու­թիւննե­րու, որոնք կը պայ­քա­րին իրենց ինքնիշ­խա­նու­թիւնը կեր­տե­լու հա­մար։ Խնդի­րը, ի դէպ, «Եան­տէքս»-ի ռու­սա­կան ըն­կե­րու­թիւն ըլ­լա­լը չէ. կա­ցու­թիւնը ճիշդ նոյ­նը պի­տի ըլ­լար նաեւ այն պա­րագա­յին, եթէ մե­նաշ­նորհա­յին այս դիր­քը գրա­ւած ըլ­լար չի­նական կամ ֆրան­սա­կան որե­ւէ ըն­կե­րու­թիւն։ Օրի­նական լիար­ժէք դաշտ ու­նե­նալը նուազա­գոյնն է. անի­կա թոյլ կու տայ թշնա­մական յար­ձա­կու­մի կամ խա­փանա­րարու­թեան (սա­պոթա­ժ) պա­րագա­յին վտան­գի չենթարկել երկրին կենսա­կան շա­հերը եւ այ­լընտրան­քա­յին լու­ծում­ներ գտնե­լու կա­րելիու­թիւն ու­նե­նալ։

Այ­սօր թաք­սիի եւ առաք­ման ծա­ռայու­թիւններն են, որոնք զոհ գա­ցին թշնա­մական հա­րուած­նե­րու։ Վա­ղը անոնք կրնան ըլ­լալ դրա­մատու­նե­րը, օդա­նաւոր­դութիւնը, եր­կա­թու­ղի­ները, օդե­րեւու­թա­բանութիւնը, ելեկտրա­կան ցան­ցը, տե­ղեկա­տւու­թիւնը, հա­մակարգչա­յին են­թա­կառոյցնե­րը, պե­տական վար­չա­րարու­թիւնը կամ ոս­տի­կանու­թիւնը… Մեր առօ­րեան կա­խեալ է թուային ծրա­գրե­րէ։ Իսկ այս ծրագրերը պէտք ունին թուային պահեստանոցներու, ամպային դրութեան, որոնք ենթակայ են յարձակման վտանգի, թէ՛ թուային ահաբեկիչներու կողմէ, թէ՛ ալ ռազմական գործողութեանց։

Այս պայմաններուն մէջ հարց կը դառ­նայ՝ ինչպէ՞ս մնալ ինքնիշխան։

Ժ.Չ. ■