Արեւմտահայերէնի ապագան. աւանդութեան եւ նորարարութեան հանգուցակէտին վրայ

Ուրբաթ, Մարտ 13-ին, Ալ­ֆորվի­լի Հայ մշա­կոյ­թի տան «Սար­գիս Մի­նասեան» սրա­հին մէջ տե­ղի ու­նե­ցաւ «Ար­մէն’լիվր» գիր­քի ցու­ցա­հան­դէ­սի ծի­րէն ներս կազ­մա­կեր­պուած դա­սախօ­սական շար­քին եր­րորդ հան­դի­պու­մը։ Օրուան հիւրն էր լե­զուա­բան, Փա­րիզի ԻՆԱԼ­ՔՕ հա­մալ­սա­րանի հա­յագի­տական ամ­պիոնի վա­րիչ Անա­հիտ Տօ­նապե­տեան-Տե­մոփու­լո­սը, որ ներ­կա­յացուց «Արեւմտա­հայե­րէնին ապա­գան. նպա­տա՞կ, մի­ջոց­նե՞ր, դե­րակա­տար­նե՞ր» խո­րագ­րեալ շա­հեկան նիւ­թը։

Բաց­ման խօս­քով հան­դէս եկաւ Հայ մշա­կոյ­թի տան տնօ­րէնու­հի Նո­րա Սա­րաֆեան-Թաշ­ճեանը, որ ող­ջունե­լով բա­նախօ­սին ներ­կա­յու­թիւնը՝ ընդգծեց հաս­տա­տու­թեան ու­նե­ցած կա­րեւոր ներդրու­մը արեւմտա­հայե­րէնի փո­խանցման գոր­ծին մէջ։ Ան յի­շեցուց, որ իր հիմ­նադրու­թեան առա­ջին իսկ օրե­րէն, Հայ մշա­կոյ­թի տու­նը կազ­մա­կեր­պած է հա­յոց լե­զուի եւ ինքնու­թեան դա­սըն­թացքներ, որոնք նա­խոր­դող սե­րունդնե­րուն օգ­նած են պահ­պա­նելու իրենց ան­քակտե­լի կա­պը մայ­րե­նի լե­զուին ու հայ­կա­կան մշա­կոյ­թին հետ։ Սա­կայն այ­սօր, երբ ար­դէն գործ ու­նինք Սփիւռքի չոր­րորդ սե­րունդին հետ, մար­տահրա­ւէր­նե­րը ար­մա­տապէս փո­խուած են։ Լե­զուի առօ­րեայ գոր­ծա­ծու­թիւնը կը կրէ խոր փո­խակեր­պումներ, ըն­կե­րային մի­ջավայ­րե­րը բազ­մա­զան դար­ձած են, իսկ նո­րագոյն ար­հեստա­գիտու­թիւնը՝ նե­րառեալ ար­հեստա­կան բա­նականու­թիւնը, միաժա­մանակ թէ՛ վտանգներ են եւ թէ՛ նոր հնա­րաւո­րու­թիւններ կը ստեղ­ծեն լե­զուն սոր­վե­լու եւ կի­րար­կե­լու հա­մար։ Այս առու­մով, «Ար­մէն’լիվր»-ի նման գիր­քի ցու­ցա­հան­դէս-վա­ճառքներ կեն­սա­կան դեր կը խա­ղան, քա­նի որ անոնք որ­պէս ըն­թերցող­նե­րու եւ հե­ղինակ­նե­րու ան­մի­ջական շփման բա­ցառիկ հար­թակներ՝ կը ստեղ­ծեն երկխօ­սու­թեան, բա­ցայայտման ու գրա­կանու­թեան փո­խանցման կեն­դա­նի մի­ջավայր մը։

Ապա խօսք առաւ Անա­հիտ Տօ­նապե­տեան, որ իր ելոյ­թին սկիզ­բը պատ­մա­կան ակ­նարկով մը յի­շեցուց, թէ մին­չեւ 1915-ի Ցե­ղաս­պա­նու­թիւնը, արեւմտա­հայե­րէնը մշա­կու­թա­յին բարձր կեն­սունա­կու­թեամբ օժ­տուած լե­զու մըն էր։ Օս­մա­նեան կայսրու­թեան տա­րած­քին անոր զար­գա­ցու­մը կը յե­նէր դպրոց­նե­րու լայն ցան­ցի մը, բազ­մա­թիւ օրա­թեր­թե­րու եւ հա­րուստ գրա­կան ար­տադրու­թեան վրայ։ Սա­կայն 19-րդ դա­րուն ձե­ւաւո­րուած այս գրա­կան լե­զուն ճա­կատագ­րի բե­րու­մով դար­ձաւ խիստ խո­ցելի եւ կարօտ՝ շա­րու­նա­կական պաշտպա­նու­թեան ու պահ­պանման։

Բա­նախօ­սը վեր­լուծեց նաեւ Սփիւռքի մէջ, յատ­կա­պէս Լի­բանա­նի օրի­նակով, արեւմտա­հայե­րէնի փո­խանցման աւան­դա­կան մե­թոտ­նե­րը։ Ան նկա­տել տուաւ, որ ու­սուցու­մը յա­ճախ կեդ­րո­նացած է բա­ցառա­պէս գրա­ւոր լե­զուին եւ գրա­գիտա­կան կա­նոն­նե­րուն վրայ։ Թէեւ այս մօ­տեցու­մը պատ­մա­կանօ­րէն մե­ծապէս նպաս­տած է լե­զուի պահ­պանման, սա­կայն ան եր­բեմն ստուերի մէջ ձգած է հա­յերէ­նի բա­նաւոր, ժո­ղովրդա­կան կամ բար­բա­ռային գոր­ծա­ծու­թիւննե­րը, որոնք իրա­կանու­թեան մէջ որե­ւէ լե­զուի կեն­սունա­կու­թեան ամէ­նէն հիմ­նա­կան տար­րերն են։

Այ­սօր արեւմտա­հայե­րէնի ապա­գայի հար­ցը կը շա­րու­նա­կէ մնալ առանցքա­յին հար­ցա­կան մը։ Տօ­նապե­տեան առաջ քա­շեց կարգ մը հիմ­նա­կան հար­ցումներ. ինչպէ՞ս կա­րելի է չա­փել խօ­սող­նե­րուն լե­զուա­կան իրա­կան կա­րողու­թիւննե­րը եւ ար­դեօք բա­նաւոր հա­ղոր­դակցու­թեան զար­գա­ցումն ու լե­զուա­կան տար­բեր մա­կար­դակնե­րու (գրա­կան, խօ­սակ­ցա­կան, առօ­րեայ) մի­ջեւ սա­հուն կեր­պով անցնե­լու ճկու­նութիւ­նը նոյնքան կա­րեւոր չէ՞, որ­քան գրա­կան խիստ չա­փանի­շերու տի­րապե­տու­մը։ Ըստ դա­սախօ­սին, արեւմտա­հայե­րէնի նման փոք­րա­մաս­նութիւն կազ­մող եւ վտան­գուած լե­զուի մը պահ­պա­նումն ու փո­խան­ցումը կը պա­հան­ջեն նուրբ հա­ւասա­րակշռու­թիւն աւան­դութեան եւ նո­րարա­րու­թեան, կա­ռու­ցուած­քա­յին ու­սուցման եւ առօ­րեայ բնա­կան գոր­ծա­ծու­թեան մի­ջեւ։ Սա կ՚են­թադրէ հաս­տա­տու­թիւննե­րու, ըն­տա­նիք­նե­րու եւ մշա­կու­թա­յին դե­րակա­տար­նե­րու միաս­նա­կան ու հա­մակար­գուած ճի­գը։

Իր խորհրդա­ծու­թիւննե­րը եզ­րա­փակե­լով՝ Անա­հիտ Տօ­նապե­տեան մատ­նանշեց արեւմտա­հայե­րէնի կեն­սունա­կու­թիւնը ամ­րապնդե­լու շարք մը գործնա­կան ուղղու­թիւններ։ Առաջ­նա­հեր­թութիւ­նը պէտք է ըլ­լայ փոքր տա­րիքէն լե­զուի ու­սուցման եւ յատ­կա­պէս բա­նաւոր գոր­ծա­ծու­թեան խրա­խու­սումը։ Դա­սական ու­սուցու­մէն ան­դին, կեն­սա­կան է ստեղ­ծել այնպի­սի բնա­կան մի­ջավայ­րեր, ուր հա­յերէ­նը կը հնչէ ինքնա­բուխ կեր­պով՝ ըլ­լայ ան առօ­րեայ զրոյցնե­րու, մշա­կու­թա­յին ձեռ­նարկնե­րու կամ սե­րունդնե­րու մի­ջեւ հան­դի­պումնե­րու ընդմէ­ջէն։ Ասոր զու­գա­հեռ, անհրա­ժեշտ է լայ­նօ­րէն կի­րար­կել ժա­մանա­կակից ման­կա­վար­ժա­կան մի­ջոցներ. թուային հար­թակնե­րը, բջջա­յին յա­ւելուած­նե­րը (applications), podcasts-նե­րը եւ կրթա­կան փոխ­ներգոր­ծուն ծրագ­րե­րը (interactive) երի­տասարդ սե­րունդին կրնան ըն­ծա­յել լե­զուն սոր­վե­լու եւ կի­րար­կե­լու նո­րարար ձե­ւեր, որոնք հա­մահունչ են անոնց թուային առօ­րեային։

Արեւմտա­հայե­րէնով ստեղ­ծա­գոր­ծե­լու եւ մշա­կու­թա­յին նա­խաձեռ­նութիւննե­րու քա­ջալե­րու­մը նոյնպէս վճռո­րոշ նշա­նակու­թիւն ու­նի լե­զուն վառ պա­հելու նպա­տակին մէջ։ Գրա­կանու­թիւնը, թատ­րո­նը, երաժշտու­թիւնը, լրաս­փիւռնե­րը եւ արուես­տի ժա­մանա­կակից ար­տա­յայտչա­միջոց­նե­րը լե­զուն կը դարձնեն գրա­ւիչ եւ կի­րար­կե­լի՝ երի­տասար­դութեան հա­մար։ Այս բո­լորը յա­ջողու­թեամբ պսա­կելու նպա­տակով, դա­սախօ­սը շեշ­տեց Սփիւռքի տար­բեր հա­մայնքնե­րուն մի­ջեւ սերտ հա­մագոր­ծակցու­թեան կա­րեւո­րու­թիւնը։ Այ­սօր հայ­կա­կան Սփիւռքը կը գոր­ծէ իբ­րեւ հա­մաշ­խարհա­յին ցանց մը, որուն հաս­տա­տու­թիւննե­րուն եւ միու­թիւննե­րուն մի­ջեւ կա­պերու ամ­րապնդու­մը կրնայ մե­ծապէս նպաս­տել փոր­ձա­ռու­թեանց եւ մի­ջոց­նե­րու ար­դիւնա­ւէտ փո­խանակ­ման։

Ի վեր­ջոյ, լե­զուի պահ­պա­նու­մը չի նշա­նակեր քա­րացում։ Անհրա­ժեշտ է պահ­պա­նել մեր գրա­կան լե­զուի ան­զուգա­կան հարստու­թիւնը, միաժա­մանակ ար­ժե­ւորե­լով բա­նաւոր խօսքն ու ար­տա­յայ­տութեան ար­դիական ձե­ւերը։ Միայն այս փոխլրաց­նող մօ­տեց­ման շնոր­հիւ է, որ արեւմտա­հայե­րէնը պի­տի կա­րենայ շա­րու­նա­կել իր կեն­սա­կան գոր­ծունէու­թիւնը՝ ոչ միայն պահ­պա­նելով ան­ցեալի յի­շողու­թիւնը, այ­լեւ կեր­տե­լով ապա­գայ սե­րունդնե­րուն մշա­կոյթն ու կեն­դա­նի ինքնութիւնը։

Ն. Ս.-Թ. ■