Պէտք է այսօր (վեր)ընթերցել Սարաֆեանը
Գրեց՝ Արա ՏԱՆՏԻԿԵԱՆ
«Վէպեր» գիրքը լոյս տեսաւ 2020-ին Գրիգոր Պըլտեանի խմբագրութեամբ՝ Երեւանի մէջ, արեւմտահայերէնով, շնորհիւ երեք հրատարակչութիւններու՝ «Սարգիս Խաչենց»-ի, «Փրինթինֆօ»-ի եւ «Անտարես»-ի համագործակցութեան եւ Կիւլպէնկեան հիմնարկութեան աջակցութեան։ Հատորը մէկ գիրքի մէջ կը համախմբէ Նիկողոս Սարաֆեանի կողմէ 1929-էն 1947 գրուած չորս վէպերը, որոնք նախապէս հրատարակուած էին մամլոյ մէջ որպէս թերթօն, ինչպէս դեռ այսօր ալ սովորութիւն է։ «Ղուկաս այպանելին»՝ «Զուարթնոց»-ի մէջ (Փարիզ, 1929), «Խարիսխէն հեռու»՝ «Հայրենիք»-ի մէջ (Ուոթըրթաուն, Մասաչուսէց, 1932), «Իշխանուհին»՝ «Ամրոց»-ի մէջ, (Փարիզ, 1934), «Մանուկ Դուինեան»՝ «Նայիրի»-ի մէջ (Պէյրութ, 1948)։ Գրիգոր Պըլտեան կը նշէ, որ բնագիր ոչ մէկ ձեռագիր գտնուած է եւ թէ որպէս բնագիր գործածուածները՝ յիշեալ թերթերուն մէջ լոյս տեսածներուն հազիւ թէ սրբագրուած ընդօրինակութիւններն են։
Ես բախտն ունեցայ, որ Արփի Թոթոյեան համաձայնեցաւ այս հատորը ինծի տրամադրել քանի մը տարի. ան արդէն ինծի նուիրած էր «Լոյսի ցաւեր» պատմուածքներու ժողովածուն, որ 2022-ին թարգմանած էի « Terres de Lumières » խորագրով: Նոր աւարտած էի «Իշխանուհին» վէպի ֆրանսերէն թարգմանութեան առաջին սեւագրութիւնները՝ հիմնուելով բնագիր հրատարակութեան վրայ, եւ «Մանուկ Դուինեան»-ինը, որ առանձին հրատարակուած էր Հայաստանի մէջ 2020-ին «Էտիթ Փրինթ»-ի կողմէ Սփիւռք մատենաշարով, եւ որ պատահաբար գտած էի Փարիզի «Նոր Յառաջ» թերթի գրասենեակին մէջ, վաճառելի գիրքերու շարքին։ Սա ինծի առիթ տուաւ բաղդատելու այս հրատարակութիւնները, բայց մա՛նաւանդ բացայայտելու «Ղուկաս այպանելին» եւ «Խարիսխէն հեռու» վէպերը: Այսպէսով, կրցայ ամբողջութեամբ թարգմանել ինչ որ Նիկողոս Սարաֆեան, բազմաթիւ տարակուսանքներէ ետք, կը կոչէր իր վէպերը։
Որպէս յառաջաբան՝ Գրիգոր Պըլտեան «Երկու խօսք»-ով կը ներկայացնէ իւրաքանչիւր հրատարակութեան պատմութիւնը՝ Սարաֆեանի եւ իր հրատարակիչներուն միջեւ փոխանակուած նամակներու քաղուածքներով եւ բնագրերու հոլովոյթին մասին բազմաթիւ մանրամասնութիւններով: Հատորին աւարտին ան հակիրճ կերպով կ՚անդրադառնայ իւրաքանչիւր վէպին, առանձնաբար:
«Թող մեռելները թաղեն իրենց մեռելները… Ես կ՚ուզեմ ապրիլ…», կ՚ըսէ Զարուհին «Խարիսխէն հեռու»-ին մէջ: Այս բանաձեւը կրնար ցնցիչ թուիլ Ցեղասպանութենէն նուազ քան քսան տարի ետք: Բայց Զարուհին, կին եւ ընտանիքի մայր, կը պահանջէ իր ազատագրումը եւ պիտի պայքարի զայն ձեռք բերելու համար՝ նոյնիսկ դժուարութիւններու դէմ-յանդիման: Այս նիւթը, որ սկիզբէն մինչեւ վերջ գրուած է այր մարդու մը գրիչով, ակնյայտօրէն հակառակ կը հոսէր ժամանակի ընկերութիւններու բարոյական կանոններուն: Այս վէպը անտարակոյս Սարաֆեանի վրձնած փարիզահայ գաղութի պատկերներուն ամէնէն կատարեալն է: Փարիզի մէջ հայ ընտանիքի մը ողբերգական պատմութեան ընդմէջէն՝ քանի մը գլուխներ յատկացուած են Սէն-Միշէլ թաղամասի հայ մտաւորականներու սովորութիւններուն, քիչ մը նման՝ Պելվիլի հասարակ ժողովուրդին (փոքր մարդոց), զոր Գլեման Լեփիտիս պիտի նկարագրէր տարիներ ետք իր «Հայը» գործին մէջ: Հոն կը հանդիպինք, ի միջի այլոց, վաշխառու, բռնաբարող եւ մարդասպան բժիշկի մը հիւանդագին կերպարին, որ միշտ յաջողութեամբ դկը պրծի նեղ կացութիւններէն եւ հարստութիւն կը դիզէ։
Գլխաւոր նիւթը զոյգի մը հոլովոյթն է, որ դէմ-յանդիման կը գտնուի նիւթական դժուարութիւններու, բայց մա՛նաւանդ Փարիզի այս հիւրընկալ հողին վրայ՝ իրենց նոր կեանքին վերաբերեալ այրին ու կնոջ տրամագծօրէն հակադիր ըմբռնումներուն: Ասոր կ՚աւելնայ երեքով ապրող ընտանիքի մը խայտառակութիւնը՝ պահպանողական, բայց յարաբերաբար համերաշխ սփիւռքի մը մէջ: Սա Սարաֆեանի յանդգնութիւններէն մէկն է, որ արդէն արծարծած էր պարմանուհիի մը ազատագրումն ու տոհմապղծութեան (inceste) ծուղակը իյնալը իր առաջին վէպին մէջ, գրուած՝ 27 տարեկանին, ճիշդ այն մեծ յաջողութենէն ետք, զոր արձանագրած էր անոր «Անջրպետի մը գրաւումը» (Փարիզ, 1928) բանաստեղծութիւններու ժողովածուն։ «Ղուկաս այպանելին» վէպին մէջ Սարաֆեանի գլխաւոր հերոսը երիտասարդ է, անվճռակամ եւ միամիտ: Ղուկասը երիտասարդ տղամարդ մըն է. ան կ՚ապրի կնոջ մը հետ, որ Ամերիկա մեկնած իր ամուսինը փոխարինած է քիչ մը երազկոտ այս երիտասարդ բանաստեղծով: Ամուսինը կը վերադառնայ քանի մը տարի ետք,– վէպին սկիզբն իսկ,– եւ յաջորդող իրադարձութիւնները իրապէս կրնային խանգարել ընթերցողը։ Պատմուածքի կառոյցը եւս կրնար տհաճ թուիլ՝ իր իւրայատկութեամբ եւ արդիականութեամբ: Պատմութիւնը արդարեւ շարժապատկերային տեսարաններու շարք մըն է, որոնց մէջ կը շարժին կերպարները: Վէպը կ՚անցնի մէկ տեսարանէն միւսը, եւ այսպէս է որ կը տեսնենք պատմութեան ծաւալումը։ Սարաֆեան առիթէն կ՚օգտուի արծարծելու համար գրողի մը նուրբ կացութիւնը, երբ կ՚ընտրէ իր համայնքը որպէս տիպար՝ ակնարկելով այն անելին, որ միայն այդ համայնքին համար գրելու ընտրութիւնն է: Իրականութեան մէջ, հոս ան կ՚ակնարկէ ի՛ր իսկ պարագային. ան, որուն ամբողջ գրական արտադրութիւնը, բացի շատ հազուադէպ բացառութիւններէ, միշտ հայերէնով եղած է։ Հակառակ շատ հաւանական աւարտի մը, վէպը կ՚եզրափակուի բաւական անորոշ կերպով: Կա՞ր արդեօք շարունակութիւն մը։ «Զուարթնոց» հանդէսի հրատարակութիւնը անակնկալ կերպով կ՚ընդհատուի այս վերջին թիւով: Իսկ Սարաֆեան, որ միշտ դժգոհ էր, անձամբ ոչնչացուցած է իր ձեռագրերէն շատեր:
Այս չորս վէպերը լոյս տեսած են որպէս թերթօն հայկական հանդէսներու եւ թերթերու մէջ. «Ղուկաս այպանելին» եւ «Իշխանուհին»՝ Ֆրանսայի մէջ, «Խարիսխէն հեռու»-ն՝ Միացեալ Նահանգներու մէջ, իսկ «Մանուկ Դուինեան»-ը՝ Լիբանանի մէջ: Դժուար է երեւակայել, որ Լիբանանի մէջ ընթերցող մը կարենար հետեւիլ Միացեալ Նահանգներու մէջ լոյս տեսած թերթօնի մը (բացի թերեւս Գրիգոր Պըլտեանէն եւ Յարութ Քիւրքճեանէն), եւ հետեւաբար Սարաֆեանի վիպական գործին տարածումը չէր համապատասխաներ անոր արժանիքներուն: Գրիգոր Պըլտեանի հրապարակած մէկ հատուածէն ի յայտ կու գայ, որ ըստ Սարաֆեանի՝ Ֆրանսայի մէջ անշուշտ կային քննադատող ընթերցողներ, բայց կայի՛ն նոյնքան ալ քաջալերողներ:
1921-էն իսկ իր առաջին բանաստեղծութիւնները լոյս կը տեսնեն Կեդրոնական վարժարանի իր ուսուցչին՝ Վահան Թէքէեանի թելադրանքով։ 1928-ին «Անջրպետի մը գրաւումը» գործով հանրածանօթ դառնալով՝ ան կը յաջողի ապահովել անհրաժեշտ աջակցութիւնները, որպէսզի իր քերթուածներու ժողովածուները դառնան առանձին գիրքեր: Բայց նոյնը պիտի չըլլար ճակատագիրը իր արձակին, որ կ՚ընդունուէր թերթերու մէջ, բայց ոչ՝ գիրքի ձեւով… Քանի որ,– ինչպէս տեսանք,– իր վէպերուն մէջ ան կը խանգարէր՝ իւրաքանչիւր անգամ որդեգրելով տարբեր ոճ մը, որ կը շփոթեցնէր նոյնիսկ գրական քննադատները, եւ արծարծելով ժամանակի համար փշոտ եւ անընդունելի նիւթեր, որոնք սակայն այսօր մեր առօրեային մաս կը կազմեն: Կ՚ըսուի թէ 1946-ին Յակոբ Օշականի (որ նոյնպէս՝ Կեդրոնական վարժարանին մէջ իր ուսուցիչը եղած էր) գրած խիստ քննադատութիւնները թերեւս ետ կեցուցած են Նիկողոս Սարաֆեանը իր վէպերը ընդգրկելէ իր գրաւոր գործերուն ցանկին մէջ, զոր ինք կազմած էր։
Սակայն, ան պնդեց իր կենդանութեան, որ 1947-ին գրուած «Վէնսէնի անտառը» դառնայ գիրք եւ ոչ թէ դրուագներու շարք՝ թերթօնի ձեւով: Անոր այդ փափաքը իրականացաւ 1988-ին, քառասուն տարի ետք, շնորհիւ Գրիգոր Պըլտեանին: «Վէնսէնի անտառը» գործին հրատարակութիւնն էր, որ Սարաֆեանի արձակը վերադարձուց գրական բեմ: Անահիտ Տրէզեանի ֆրանսերէն գերազանց թարգմանութիւնը հրատարակուեցաւ 1993-ին Parenthèses հրատարակչատան կողմէ՝ այսպէսով սկիզբ դնելով այդ հրատարակչատան հայկական գործերու ֆրանսերէն Diasporales հիանալի մատենաշարին։
Այս արձակ բանաստեղծութիւնը կամ բանաստեղծական արձակը, ինչպէս Գրիգոր Պըլտեան կը բնութագրէ զայն, բոլորին կողմէ ճանչցուած գլուխ-գործոց մըն է։ Ֆրանսերէնի մէջ՝ իր բանաստեղծականութեամբ, առաջին էջերու տողերուն ընդմէջէն Ռեմպոյի «Արբած նաւը» (Bateau ivre) գործին ուղղուած յարգանքի տուրքով, իսկ հայերէնի մէջ՝ այդ նոյն էջերուն վրայ սփռուող երաժշտական նօթագրութեան մը պէս՝ յղկուած բնագիրի մը երաժշտականութեամբ:
Նիկողոս Սարաֆեանի մտադրութիւնները լիովին տարբեր են իր վէպերուն պարագային։ Ան կ՚որդեգրէ իրապաշտ եւ անզիջող գրելաոճ մը, միաժամանակ նկատի առնելով կացութաձեւը (contexte), Ֆլոպէրի կամ Զոլայի,– առանց մոռնալու Քաֆքայի,– գրիչով նկարագրելու համար երկու համաշխարհային պատերազմներու միջեւ Ֆրանսա նոր ժամանած հայ հասարակութիւնը։ Բայց անոր խօսքերը կը խանգարեն իրենց անսքօղ իրապաշտութեամբ եւ հակասութեան մէջ են ժամանակի բարոյականութեան եւ ըմբռնումներուն հետ։ Կ՚ըսուի թէ ինքն իսկ ի վերջոյ դատած է, որ իր արտադրածը սխալ է, թերագնահատած է իր ոճը եւ տառապած է անկէ։
Իրականութիւնը ըստ իս այն է, որ ինչպէս յաճախ, ան կանխած էր իր ժամանակը եւ այդ իսկ պատճառով անհասկնալի մնացած է։ Բացառուած չէ, որ Յակոբ Օշականի նման հսկայ գրող մը նոյնիսկ քիչ մը նախանձած ըլլայ զայն, անոր բոլոր վէպերը եւ բանաստեղծութիւնները բացայայտօրէն ամբողջովին ձախողած համարելու աստիճան։
Սարաֆեանի գրական գործին մասին մօտ 300 էջնոց երկար ուսումնասիրութիւն մը հրատարակուած է Հայաստանի մէջ 2023-ին Դաւիթ Մոսինեանի կողմէ, որ միայն շուրջ քսան էջ կը յատկացնէ չորս վէպերուն, որոնց կը կցէ նաեւ «Լոյսի ցաւեր»-ը։ Ան մէջբերումներ կ՚ընէ «Վէպեր»-ուն մէջ տեղ գտած առաջին վէպէն՝ «Ղուկաս այպանելին»-էն, ուր ինչպէս ըսուեցաւ վերը, Սարաֆեան կ՚արծարծէ սփիւռքահայ գրողի կարգավիճակն ու իր իսկ կացութիւնը: Մոսինեան կը կրկնէ Փայլակ Սանասարի քննադատութիւնները,– զորս Պըլտեան մէջբերած է իր յառաջաբանին մէջ,– ուր ան (Սանասար) կը դատապարտէ «անկապ ոճ մը» «Ղուկաս այպանելին»-ի գրելաոճին մէջ։ Բոլորը կարծէք համակարծիք են հաստատելու համար, որ Սարաֆեանի վէպերը նուազ արժէք ունին, քան Որբունիի կամ ուրիշներու գործերը։ Հոն կը գտնենք նաեւ Օշականը, որուն քննադատութիւնները, ինչպէս գիտենք, միշտ խայթիչ էին եւ երբեմն անարդարացի, երբ հարցը չէր վերաբերեր իր իսկ գործին:
2020-ի ընթերցողը սակայն որեւէ աղերս չունի 1920-ականներու ընթերցողներուն հետ: Կեանքը, կիներու եւ երիտասարդութեան կարգավիճակը ընկերութեան մէջ՝ փոփոխուած են, գոնէ Եւրոպայի մէջ, եւ այն՝ ինչ որ ժամանակին կ՚ընկալուէր ծայրայեղութիւն,– չըսելու համար՝ բարեկրթութեան վիրաւորանք,– այսօր առօրեայ դարձած նիւթեր են: Ընդհակառակն, հայկական սփիւռքները այսօր յուսախաբութեան նոյն վիճակին մէջ կը գտնուին, կամ նոյնիսկ ներքին հակադրութեան՝ մայր հայրենիքի հետ յարաբերութիւններու հարցով, ինչպէս Սարաֆեանի վէպերուն մէջ: Նոյնիսկ զարմանալի է տեսնել, թէ որքա՛ն ակնբախ են նմանութիւնները այն հարցերուն հետ, որոնք սակայն ժամանակին իրարու հակադրած էին ընթերցողները: Միայն այս պատճառով իսկ արժէ, որ այս չորս վէպերը ի վերջոյ կարդացուին այսօր։
Իր վերջին վէպը՝ «Մանուկ Դուինեան»-ը, միշտ շատ իրապաշտ կերպով գրուած, կը խօսի հայու մը մասին, որ «յաջողած է կեանքի մէջ», բայց կը յայտնուի հիւանդ ու ասպարէզի աւարտին: Հոն կը բացայայտենք տառապանքը մարդու մը, որ կտրուած է իր հայրենակիցներէն եւ այլեւս չի կառչիր իր արմատներուն: Կամաց-կամաց հիւանդութիւնն ու մահը կը սողոսկին անոր միտքին մէջ եւ հոն կը սկսի ահաւոր ներքին պայքար մը։ Ընթերցողը կը ներքաշուի զուտ քաֆքայական մթնոլորտի մը մէջ՝ վերջաւորութեան վերագտնելու համար Սարաֆեանի բնական բանաստեղծականութիւնը։ Սարաֆեան առիթէն կ՚օգտուի հոս եւս խարազանելու առեւտրական եւ անկարող բժշկութիւն մը։ Ան նաեւ աներկբայօրէն կը խօսի իր կերպարին՝ գաղտնի ընկերութեան մը պատկանելիութեան մասին, որ անշուշտ կը նպաստէ անոր վերելքին, բայց զայն կը լքէ երբ անոր ճակատագիրը կը մթագնի: Հոն կը գտնենք վտարանդի հայերու կենդանի եւ բազմազան նկարագրութիւններ, որոնց մենք տակաւին կրնանք հանդիպիլ այսօր: Ուշագրաւ տարր մը՝ Գրիգոր Պըլտեան կը մէջբերէ հատուած մը Պէյրութի «Նայիրի» թերթի տնօրէն, մեծատաղանդ գրող Անդրանիկ Ծառուկեանի՝ Սարաֆեանին ուղղուած մէկ նամակէն, ուր ան կ’ըսէ թէ անձնապէս շատ սիրած է «Մանուկ Դուինեան» թերթօնը, զոր իր ընթերցողները այժմ կը կարդան իր թերթին մէջ, սակայն ի վերջոյ ներողութիւն կը խնդրէ հակառակ նախապէս գոյացած համաձայնութեան՝ զայն որպէս գիրք չհրատարակելուն համար, «թեքնիք պատճառներով», որոնք խնդիր պիտի յառաջացնէին գրախանութներուն մէջ։ Սա պարզապէս պատրուակ մը կը թուի ըլլալ, բայց ի վերջոյ գիրքը լոյս չի տեսներ:
Եթէ կարելի ըլլար առաջին՝ «Ղուկաս այպանելին» վէպէն, նկարահանման տեսարաններ յիշեցնող իր գլուխներով, շարժապատկեր մը ստեղծել, ապա «Իշխանուհին» աւելի «հակամէտ» է ներշնչելու թատերախաղ մը: Գեղեցիկ, կարճ եւ խիտ վէպ մըն է, որ կ՚արծարծէ կիրքը, սեռն ու ոճիրը՝ քիչ թէ շատ յարգելով դասական թատրոնի գործողութեան միասնութիւնը: Այս վէպը միակն էր, որ 1934-ին գիրքի վերածուեցաւ՝ հեղինակային հրատարակութեամբ, թերեւս նաեւ մեկենասի մը աջակցութեամբ: Այն ժամանակ ան արժանացաւ իսկական գնահատանքի, բայց Սարաֆեանի միակ վէպն էր, որուն վերնագիրը մինչեւ հիմա ծանօթ էր, որովհետեւ միւսները մնացած էին Ֆրանսա, Ամերիկա եւ Լիբանան լոյս տեսնող թերթերու սիւնակներուն մէջ:
Որքան որ Սարաֆեանի յօդուածները կանոնաւոր կերպով լոյս կը տեսնէին բազմաթիւ երկիրներու թերթերուն մէջ, նոյնքան ալ իր վէպերուն գոյութիւնը մնացած էր անգիտուած: Սա՛ է տարբերութիւնը Նիկողոս Սարաֆեանի՝ որպէս երիտասարդ տարիքէն ճանչցուած բանաստեղծ, բայց անտեսուած՝ որպէս վիպասան, եւ Շահան Շահնուրի միջեւ, որուն «Նահանջը առանց երգի» վէպը նոյնպէս թերթօնի ձեւով լոյս տեսաւ 1929-ին՝ «Յառաջ» օրաթերթին մէջ, որ մեկենաս մը գտնելով՝ զայն արագօրէն հրատարակեց առանձին հատորով՝ հակառակ կարգ մը անհամահունչ քննադատութիւններու: Այս վէպը համարուեցաւ սփիւռքահայ գրականութեան գլուխ-գործոցը։ Գրական աշխարհը լայնօրէն բացաւ իր դռները Շահնուրի առջեւ, որ փայլուն յաջողութիւն արձանագրեց։
Միւս կողմէ, Նիկողոս Սարաֆեան ինք աւելի կապուած էր իր բանաստեղծութիւնները հրատարակուած տեսնելու գաղափարին, եւ իր յաջողութիւնը նոյնքան հնչեղ էր, բայց միայն հայկական գրական շրջանակէն ներս, քանի որ, թէեւ ինք եւս շատ լաւ կը տիրապետէր ֆրանսերէնին եւ ֆրանսական գրականութեան, սակայն կը գրէր միայն հայերէնով։ Եւ հետեւաբար 1988-ին «Վէնսէնի անտառը» գործին մէջ պատմուածքներու շարքի մը հրատարակութիւնը, եւ աւելի ուշ անոր թարգմանութիւնը զինք աւելի լաւ ծանօթացուցին Ֆրանսայի մէջ՝ Սարաֆեանի արձակը վերադարձնելով գրական բեմ:
Բայց եւ այնպէս, «Վէպեր» հատորը, որ կը համախմբէ չորս վէպ եւ կը հանդիսանայ քսաներորդ դարու առաջին կիսու հայկական սփիւռքի մէկ գրաւիչ դիմանկարը, գործնականապէս տարածում չէ գտած Ֆրանսայի մէջ։ Ես ի դէպ բնաւ զայն վաճառքի դրուած չեմ տեսած նոյնիսկ վերջին տարիներուն կայացած հայ գիրքի բազմաթիւ ցուցահանդէսներուն ընթացքին։ Այլապէս կը գնէի զայն: Լեզուի պատնէշը ակնյայտ է եւ հակառակ INALCO-ի եւ Զարմանազանի նման հաստատութիւններու անխոնջ ջանքերուն՝ արեւմտահայերէնը կարծէք թէ կը նահանջէ: Սա ցայտուն կերպով կ՚երեւի գիրքի ցուցահանդէսներու կրպակներուն վրայ, ուր այժմ ֆրանսերէնն է որ կը տիրապետէ:
Կը մնայ յարգանքի տուրք մատուցել Գրիգոր Պըլտեանին եւ ողջունել անոր յարատեւութիւնը, որ բեղուն եւ փայլուն գրողի իր ասպարէզին կողքին՝ ըրաւ աւելին, քան՝ յարգել Նիկողոս Սարաֆեանի բաղձանքը՝ հրատարակելով «Վէնսէնի անտառը» պատմուածքներու ժողովածուն 1988-ին (որուն մէջ տակաւին թարգմանուելիք շատ պատմուածքներ կան), բայց նաեւ «Լոյսի ցաւեր»-ը 2000-ին, եւ վերջապէս «Վէպեր»-ը՝ 2020-ին։
Ա. Տ. ■
