Սանքթ Փէօլթընի հաւաքին մութ կէտերը
Փետրուար 17-19 Աւստրիոյ Սանքթ Փէօլթըն քաղաքին մէջ, Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնէն հազարաւոր քիլոմեթր հեռու, Գարեգին Բ. Վեհափառին կազմակերպած Եպիսկոպոսաց հաւաքը աւարտեց իր աշխատանքները։
Ինչպէս Մայր Աթոռը սրբութիւն սրբոց համարող հայորդիներուն կողմէ կ՚ակնկալուէր, Գերաշնորհ Սրբազանները իրենց ուխտին եւ կոչումին համահունչ յայտարարութեամբ մը հանդէս եկան, որուն մէջ անոնք կը ցուցաբերեն Սուրբ Էջմիածնին եւ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսին հանդէպ հաւատարմութեան ու ծառայութեան անխախտ կեցուածք. «Մենք՝ Ամենայն հայոց կաթողիկոսութեան՝ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի, Երուսաղէմի Հայոց պատրիարքութեան եւ Կ. Պոլսոյ Հայոց պատրիարքութեան քսանհինգ եպիսկոպոսներս, գոհութիւն եւ փառք կը մատուցանենք երկնաւոր Տիրոջ, որ շնորհը պարգեւեց մեզի Մեծ Պահքի շրջանի սկիզբը աղօթական միութեամբ վերանորոգելու Իջման Սուրբ Սեղանին առջեւ կնքած եպիսկոպոսական մեր ուխտը…»։
Եպիսկոպոսական հաւաքին տրուած այս բացատրութիւնները աւելի մեծ հարցադրումներ կը ստեղծեն, քան թէ լուծումներ եւ լուսաբանումներ կ՚առաջադրեն։
Տակաւին յստակ չէ, թէ ի՛նչ անհրաժեշտութիւն կար եկեղեցական ժողովը երկրէն դուրս գումարելու, նոյնիսկ եթէ սեպենք, թէ կառավարութեան կողմէ ճնշում կար եկեղեցականներու վրայ։ Հայ առաքելական եկեղեցին այդ աստիճան ինքզինք անզօ՞ր կը զգայ դիմադրելու կառավարութեան պահանջներուն. եթէ արդար է, այսքա՞ն է 1700-ամեայ այս հաստատութեան հոգեւոր ուժը, դիմադրողականութիւնը։ Օտար լուծի տակ կարելի է դիմանալ, դիմադրել, հայրենի հողին վրայ՝ ո՞չ։
Ինչո՞ւ Երուսաղէմի եւ Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքները չմասնակցեցան այս հաւաքին եւ ինչո՞ւ Արամ Վեհափառը չմասնակցեցաւ. եթէ իրապէս այսքան հալածուած է Հայ առաքելական եկեղեցին Հայաստանի մէջ, հարկ էր, որ անոր ամբողջ կազմը պայքարէր՝ պաշտպանելու զայն իր իսկ պետութեան դէմ։
Ինչո՞ւ Էջմիածինը չդիմեց Սահմանադրական դատարան՝ դատապարտելու կառավարութեան հակասահմանադրական քայլերը եւ արգիլելու անոր «հակա-եկեղեցական» քաղաքականութիւնը, եթէ իրապէս այդ էր գլխաւոր մտահոգութիւնը։
Ինչո՞ւ դատապարտել կառավարութիւնը, երբ ան սահմանադրութեամբ իրաւասու է ընդդիմանալու ազգային ինքնութեան կարեւորագոյն հաստատութեան՝ Հայ առաքելական եկեղեցւոյ երկրէն դուրս եպիսկոպոսական ժողով գումարելու որոշումին, այնպիսի ժամանակ մը, երբ պետութիւնը պէտք ունի ազգային բոլոր հաստատութիւններու նեցուկին՝ դիմադրելու համար բոլոր տեսակի թշնամական յարձակումներուն ու խառնածին պատերազմներուն։
Նոյնիսկ եթէ օտար երկրի մէջ պիտի ըլլար, ինչո՞ւ այդ հաւաքը չկազմակերպուեցաւ Հայ առաքելական եկեղեցւոյ նուիրապետութեան մնացեալ երեք աթոռներէն մէկուն՝ Երուսաղէմի, Կոստանդնուպոլսոյ կամ Անթիլիասի մէջ, կամ Հայ առաքելական եկեղեցւոյ պատկանող թեմի մը մէջ։ Աւելի շեշտուած կերպով օտարներուն ուշադրութի՞ւնը գրաւելու համար։ Քարոզչակա՞ն նպատակով։
Եպիսկոպոսական ժողովին օրակարգը եւս մեծ հարցադրումներ կը ստեղծէ. բացի Վեհափառի հրաժարականը պահանջած բարեկարգման խմբակին մաս կազմած Յովնան արք. Տէրտէրեանի բանախօսութեան նիւթէն՝ «Եկեղեցւոյ առաքելութիւնը արդի ժամանակաշրջանին եւ առկայ մարտահրաւէրները հայրենիքի եւ սփիւռքի մէջ», որուն մէջ կայ արդի ժամանակներու Եկեղեցւոյ առաքելութեան հարցադրումը, մնացեալ նիւթերը կը մնան զուտ քաղաքական՝ հեռու հաւատքի, կրօնական ու հոգեւոր կեանքին առնչուող ստոյգ օրակարգէն։ Վերջին երկու Եպիսկոպոսական ժողովները նուիրուած էին Ցեղասպանութեան նահատակներու սրբադասման եւ Մկրտութեան կարգի բարեկարգման։ Ներկայ հաւաքը դժբախտաբար չանդրադարձաւ արդէն տասնամեակներէ ի վեր՝ Եկեղեցւոյ վերնախաւին վարքին վերաբերող հանրային հարցադրումներուն, մինչեւ վարչապետ Փաշինեանի այդ նիւթերը հանրայնացնելու պահը։
Եռօրեայ նիստերուն ընթացքին քննութեան առնուած միւս օրակարգի նիւթերը եղած են՝ «Եկեղեցի-պետութիւն յարաբերութիւններուն ներկայ կացութիւնը եւ Եկեղեցւոյ շուրջ ստեղծուած իրավիճակը Հայաստանի մէջ» (զեկուցող՝ Տ. Գրիգոր եպիսկոպոս Խաչատրեան),
– «Եկեղեցւոյ ինքնավարութեան պաշտպանութիւնը քաղաքական շահարկումներէն եւ ստեղծուած իրավիճակին յաղթահարման ուղիները» (զեկուցող՝ Տ. Աշոտ եպիսկոպոս Մնացականեան)։
Ժ.Չ. ■
