ՓԱՐԻԶ – Սուրբ Խաչ հայ կաթողիկէ տաճարի վերանորոգուած Տիրամօր մատուռի բացումը, ներկայութեամբ՝ Անն Հիտալկոյի

Տիրամօր մա­տու­ռին վե­րանո­րոգ­ման բա­ցու­մը պի­տի կա­տարուի պաշ­տօ­նական արա­րողու­թեամբ Չո­րեք­շաբթի, Մարտ 11-ին, Փա­րիզի քա­ղաքա­պետա­րանին եւ Ֆրան­սա­յի Հայ Կա­թողի­կէ Սուրբ Խաչ թե­մին հա­մատեղ կազ­մա­կեր­պութեամբ։ Արա­րողու­թիւնը տե­ղի պի­տի ու­նե­նայ Փա­րիզի քա­ղաքա­պետ տի­կին Անն Հիտալ­կո­յի, արա­րողու­թեան նա­խագա­հող՝ Ֆրան­սա­յի Հայ Կա­թողի­կէ թե­մի առաջ­նորդ Ար­հիապա­տիւ Տէր Եղիա եպիս­կո­պոս Եղիայեանի, ինչպէս նաեւ Թե­մական ըն­կե­րակ­ցութեան տնօ­րէն խոր­հուրդի ան­դամ տիար Արա Ահա­րոնեանի ներ­կա­յու­թեամբ։

Արա­րողու­թիւնը պի­տի ընդգրկէ աշ­խա­տանքնե­րու պաշ­տօ­նական աւարտը, երաժշտա­կան պահ մը, ինչպէս նաեւ պատուոյ ընդունելու­թիւն մը։

Պատ­մա­կան ակ­նարկ

1622 թուակա­նին կա­ռու­ցուած քա­փու­չինեան հայ­րե­րու վան­քը 1970-ին յանձնուեցաւ Ֆրան­սա­յի հայ կա­թողի­կէ հա­մայնքին։ Անոր եկե­ղեցին շու­տով՝ 1986-ին, պաշ­տօ­նապէս պի­տի դառ­նար Ֆրան­սա­յի Հայ Կա­թողի­կէ Սուրբ Խաչ թե­մին տա­ճարն ու առաջ­նորդա­նիս­տը։ Ան­կէ ի վեր անի­կա կը հան­դի­սանայ ֆրան­սա­կան հո­ղի վրայ այս հա­մայնքին հո­գեւոր եւ կա­ռու­ցա­յին սիր­տը։ Մայ­րա­քաղա­քի 3-րդ թա­ղամա­սին՝ Մա­րէի կեդ­րո­նը գտնուող Հա­յերու Սուրբ Խաչ տա­ճարը Փա­րիզի ամէ­նէն ու­շագրաւ կրօ­նական կա­ռոյցնե­րէն մէկն է։ Անոր պատ­մութիւ­նը կ’եր­կա­րի մին­չեւ 17-րդ դար։ Դա­րերու ըն­թացքին ան հարստա­ցած է Պատ­մա­կան յու­շարձան­նե­րու շար­քին դա­սուած, բա­ցառիկ ժա­ռան­գութեան ար­ժէք ներ­կա­յաց­նող գոր­ծե­րու եւ յար­դա­րանքնե­րու հա­ւաքա­ծոյով մը։

Պատ­մա­կան ար­ժէք ներ­կա­յաց­նող ար­ձա­նագ­րուած տար­րե­րուն շար­քին կը գտնուին յատ­կա­պէս. քան­դա­կազարդ աւագ խո­րանը, Վե­րած­նունդի դա­րաշրջա­նի ար­ձաններ, 17-րդ եւ 19-րդ դա­րերու գե­ղան­կարներ, ինչպէս նաեւ 19-րդ դա­րու գու­նա­զարդ ապա­կիներ (վիթ­րայներ)։

Տի­րամօր մա­տու­ռին վե­րանո­րոգու­մը իր աւարտին հասած է շնորհիւ գրե­թէ մէկ տաս­նա­մեակ տե­ւած վե­րականգնո­ղական ծրա­գրի մը, որ ար­դիւնքն է Փա­րիզի քա­ղաքա­պետա­րանին եւ Հայ Կա­թողի­կէ Սուրբ Խաչ թե­մին մի­ջեւ կա­յացած օրի­նակե­լի գոր­ծակցու­թեան։ Ան կը վկա­յէ փա­րիզեան պաշ­տա­մունքա­յին ժա­ռան­գութեան պահ­պանման ի նպաստ այս եր­կու հաս­տա­տու­թիւննե­րուն միացեալ յանձնա­ռու­թիւնը։ Այս վե­րանո­րոգու­մով, Տի­րամօր մա­տու­ռը կը վե­րագտնէ իր պատ­մա­կան ու ծի­սական ամ­բողջա­կան շքե­ղու­թիւնը՝ Ֆրան­սա­յի հայ կա­թողի­կէ հա­մայնքին ըն­ծա­յելով ար­ժա­նավա­յել կեր­պով վե­րանո­րոգուած սրբա­վայր մը, իսկ փա­րիզեան ժա­ռան­գութեան՝ կա­ռոյց մը, որուն գե­ղարուես­տա­կան եւ յի­շատա­կային ար­ժէ­քը լիովին կը պահ­պա­նուի գա­լիք սե­րունդնե­րուն հա­մար։

Ժա­ռան­գութե­նական եւ կա­ռու­ցա­յին տա­րողու­թիւն

Սուրբ Խաչ հայ­կա­կան տա­ճարը Մա­րէ թա­ղամա­սի ժա­ռան­գութեան մէկ մասնիկն է։ Դա­սուած ըլ­լա­լով Պատ­մա­կան յու­շարձան­նե­րու շար­քին՝ ան  միաժա­մանակ ճար­տա­րապե­տական մեծ կա­րեւո­րու­թիւն ու­նե­ցող կա­ռոյց մըն է եւ Ֆրան­սա­յի հայ կա­թողի­կէ հա­մայնքին հո­գեւոր կեդ­րո­նը։

Տի­րամօր մա­տու­ռին վե­րանո­րոգու­մը լիովին կը տե­ղաւո­րուի Փա­րիզի քա­ղաքա­պետա­րանին կող­մէ վա­րուող պաշ­տա­մունքա­յին ժա­ռան­գութեան պահ­պանման քա­ղաքա­կանու­թեան ծի­րէն ներս։ Այս քա­ղաքա­կանու­թիւնը նպա­տակ ու­նի պահ­պա­նելու եւ գա­լիք սե­րունդնե­րուն փո­խան­ցե­լու ճար­տա­րապե­տական, գե­ղարուես­տա­կան եւ հո­գեւոր ան­փո­խարի­նելի ժա­ռան­գութիւն մը, որուն ամէ­նէն ար­ժէ­քաւոր վկա­ներէն մէկն է Տի­րամօր մա­տու­ռը։

Ֆրան­սա­յի Հայ Կա­թողի­կէ Սուրբ Խաչ թե­մին հա­մար, որ կը կա­ռավա­րէ հա­մայն Ֆրան­սա­յի հայ կա­թողի­կէ ծու­խե­րը, այս սրբա­վայ­րի վե­րանո­րոգու­մը կը ստա­նայ խորհրդան­շա­կան մեծ իմաստ։ Ան կը վկա­յէ հա­մայնքին կամ­քը՝ պահ­պա­նելու եւ ար­ժե­ւորե­լու այն ժա­ռան­գութիւ­նը, որ կը կազ­մէ Ֆրան­սա­յի մէջ իր հո­գեւոր եւ մշա­կու­թա­յին ինքնու­թեան հիմ­քը։

Վե­րանո­րոգ­ման 2018-2026 ծրա­գիրը

Հա­յերու Սուրբ Խաչ տա­ճարի վե­րանո­րոգ­ման ար­շա­ւը իրա­կա­նա­ցաւ Փա­րիզի քա­ղաքա­պետա­րանին եւ Ֆրան­սա­յի Հայ Կա­թողի­կէ Սուրբ Խաչ թե­մին մի­ջեւ կնքուած մե­կենա­սու­թեան հա­մաձայ­նա­գիրի մը ծի­րէն ներս։ Այս պաշ­տօ­նական գոր­ծակցու­թիւնը առիթ տուաւ ապա­հովե­լու անհրա­ժեշտ մի­ջոց­նե­րը՝ ամ­բողջ կա­ռոյ­ցը լայ­նա­ծաւալ նորոգութեան ենթարկե­լու հա­մար։

2016-էն ըն­թացք առած ընդհա­նուր վե­րանո­րոգու­մը յան­գե­ցաւ ամ­բողջ տա­ճարի աս­տի­ճանա­կան վե­րականգնու­մին, որ աւար­տե­ցաւ 2026-ին։ Կա­տարուած աշ­խա­տանքնե­րը ընդգրկե­ցին կա­ռու­ցուած­քա­յին խան­գա­րումնե­րու դար­մա­նու­մը, յար­դա­րանքնե­րու հիմ­նա­կան նորո­գու­մը, գու­նա­զարդ ապա­կինե­րու վե­րականգնու­մը, ինչպէս նաեւ պատ­մա­կան ար­ժէք ներ­կա­յաց­նող գոր­ծե­րու պահ­պա­նու­մը։

2026-ի նո­րոգու­թեան շրջա­գիծը

Տի­րամօր մա­տու­ռի վե­րանո­րոգ­ման աշ­խա­տանքնե­րը հե­տապնդե­ցին չորս հիմ­նա­կան նպա­տակ­ներ.

Տի­րամօր մա­տու­ռը, Սուրբ Փրանկիսկոս Ասսի­զեցիի մա­տու­ռը եւ աւան­դա­տու­նը կա­րիք ու­նէին լրա­ցու­ցիչ նո­րոգու­թեան՝ ամ­բողջ կա­ռոյ­ցին ժա­ռան­գութե­նական ներ­դաշնա­կու­թիւնն ու երկարատեւ պահ­պա­նու­մը երաշ­խա­ւորե­լու հա­մար։ Այս վեր­ջին հանգրուանը եկաւ ամ­բողջաց­նե­լու վե­րանո­րոգ­ման հա­մընդհա­նուր ծրա­գիրը։

Աշ­խա­տանքնե­րու նպա­տակ­նե­րը

– յե­նարան­նե­րու եւ յար­դա­րանքնե­րու կա­յու­նա­ցում, ամ­բողջու­թեան երկարատեւու­թիւնը երաշ­խա­ւորե­լու հա­մար.

– ծի­սական եւ զար­դարման տար­րե­րու վե­րանո­րոգում՝ անոնց պատ­մա­կան հա­րազա­տու­թեան յար­գումով.

– ժա­մանա­կի ըն­թացքին յա­ռաջա­ցած աղա­ւաղումնե­րու դար­մա­նում, նե­րառեալ՝ կա­ռու­ցուած­քա­յին խան­գա­րումներն ու մա­կերե­սային մա­շուա­ծու­թիւննե­րը.

– տա­րած­քի ար­ժե­ւորում՝ անոր պատ­մա­կան ինքնու­թեան յար­գումով, մա­տու­ռի նախ­նա­կան մթնո­լոր­տը վե­րահաստատե­լու հա­մար։ 

Տի­րամօր մա­տու­ռը

Տի­րամօր մա­տու­ռը կը հան­դի­սանայ կա­ռոյ­ցին կեդ­րո­նական եւ հիմ­նա­կան տար­րը։ Որ­պէս հո­գեւոր մեծ նշա­նակու­թիւն ու­նե­ցող ծի­սական տա­րածք՝ ան ան­ցած է վե­րափոխ­ման քա­նի մը մեծ հանգրուան­նե­րէ, որոնք կը վկա­յեն զայն պահ­պա­նելու եւ գե­ղեց­կացնե­լու նկատ­մամբ հա­ւատա­ցեալ­նե­րուն յա­րատեւ կա­պուա­ծու­թիւնը։

Պատ­մա­կան նորոգութիւննե­րու ժա­մանա­կագ­րութիւն

1812-1813 — Վե­րանո­րոգում եւ բա­րեզար­դում. Վե­րանո­րոգ­ման առա­ջին ար­շաւ մը ամ­բողջու­թեամբ կը գանձատրուի հա­ւատա­ցեալ­նե­րու նուիրա­տւու­թիւննե­րով, ինչ որ կը վկա­յէ մա­տու­ռին եւ անոր կա­պուած հա­մայնքին մի­ջեւ եղած կա­պին զօ­րու­թիւնը։ Այս աշ­խա­տանքնե­րը կ’ընդգրկեն ընդհա­նուր վե­րանո­րոգում եւ ներ­քին յար­դա­րանքնե­րու բա­րեզար­դում։ Կա­պալա­ռու «Թա­յեան» կ’իրա­գոր­ծէ դա­սի ճա­կատա­զար­դը գե­ղեց­կացնող յօ­րինուածք մը։ Առաս­տաղնե­րը, մա­տուռներն ու վեր­նասրահ­նե­րը կը կրա­շաղա­խուին։ Հա­ւանա­բար այս առի­թով կը տե­ղադ­րուին Կրօնքն ու Գթու­թիւնը մարմնա­ւորող գաճէ եր­կու ար­ձաններ, որոնք հե­ռացուած են նախ­քան 1950-ական թուական­նե­րը։

1829-1832 – 19-րդ դա­րու ըն­դարձա­կումներ եւ բա­րեկար­գում­ներ. 1819-էն սկսեալ կ’ար­ծարծուի ըն­դարձակ­ման ծրա­գիր մը։ Ճար­տա­րապետ Փիէր-Անն Տըտ­րէօ կը կա­ռու­ցէ երէց­տուն մը եւ նոր մա­տուռ մը (ծա­նօթ որ­պէս Սուրբ Փրանկիսկոսի կամ Խա­չի)։ 1844-ին Գա­վայէ-Գոլ կը ստեղ­ծէ նոր եր­գե­հոն մը, իսկ 1846-ին կը տե­ղադ­րուի Պալ­թա­րի գծագ­րած քա­րոզ­ի ամբիոնը։

1853-1860 – Վիք­թոր Պալ­թա­րի աշ­խա­տանքնե­րը. Փա­րիզի քա­ղաքա­պետա­րանի ճար­տա­րապե­տը կը ղե­կավա­րէ քա­նի մը մե­ծածա­ւալ աշ­խա­տանքներ. իտա­լական Վե­րած­նունդի ոճով ներ­կա­յի գա­ւիթի կա­ռու­ցումը (1853-1854), Տի­րամօր մա­տու­ռի ըն­դարձա­կու­մը (1859-1860)՝ պա­տի բա­ցու­մով եւ երեք կա­մար­ներ կրող եր­կու որմնա­սիւ­նե­րու ստեղ­ծումով, ինչպէս նաեւ նա­ւի կա­րեւոր որմնադ­րա­կան, գե­ղազարդման եւ ապա­կեգոր­ծա­կան աշ­խա­տանքներ։ Հե­տագա­յին, 1864-1865 թուական­նե­րուն, չորս գե­ղան­կարներ կ’ապսպրուին նա­ւին հա­մար, իսկ 1872-ին կը տե­ղա­­դ­րուին Էմիլ Հիր­շի ութ պատ­կե­րա­զարդ ապա­կինե­րը։

1875 – Բնա­կան լու­սա­ւոր­ման բա­րելա­ւում. կ’իրա­գոր­ծուին յատ­կա­պէս բնա­կան լու­սա­ւորու­թեան բա­րելաւ­ման մի­տող աշ­խա­տանքներ՝ նպաս­տե­լով յար­դարանքնե­րու ար­ժե­ւոր­ման եւ մա­տու­ռի ծի­սական մթնո­լոր­տի որա­կին։

20-րդ դար – 1901-ին ճար­տա­րապետ Պու­շոն կը բա­նայ չորս նոր լու­սա­մուտներ Շառ­լօ փո­ղոցին նա­յող ճա­կատին վրայ։ 1954-ին տե­ղի կ’ու­նե­նայ ներ­քին մաքրման մեծ ար­շաւ մը՝ զու­գորդուած նա­ւի գե­ղան­կարնե­րու վե­րանո­րոգ­մամբ։ 1960-ական­նե­րուն կը հե­ռացուին «Պի­յէթի հրաշ­քը» պատ­կե­րող գոր­գե­րը՝ անոնց հա­կասե­մական բնոյ­թին պատ­ճա­ռով։ 1970-1971 թուական­նե­րուն եկե­ղեցին կը յատ­կա­ցուի հայ կա­թողի-

կէ պաշ­տա­մունքին եւ պաշ­տօ­նապէս կը վե­րանուանուի Սուրբ Խաչ տա­ճար։ Վեր­ջա­պէս, 1988-ին, ճա­կատի վե­րանո­րոգու­մը երե­ւան կը հա­նէ սկզբնա­կան բազ­մա­գոյն յար­դա­րան­քը, որ ծած­կուած էր 20-րդ դա­րու ընթացքին։ ■