Վերանորոգուած Կիւլպէնկեան թանգարանը

Աւելի քան մէկ տա­րուան շի­նարա­րական աշ­խա­տանքնե­րէ ետք, Կիւլպէն­կեան թան­գա­րանը՝ «վերստին նո­րի պէս» (“De novo. Como novo”), Յու­լիս 18-ին վե­րաբա­ցաւ իր դռնե­րը հան­րութեան առ­ջեւ (1)։ Իւ­րա­քան­չիւր հայ գի­տէ Գա­լուստ Կիւլպէն­կեանի (1869-1955) անու­նը, որ ժա­մանա­կին կը կո­չուէր «Պա­րոն 5 առ հա­րիւր»՝ իբ­րեւ ակ­նարկու­թիւն քա­րիւ­ղի իր խե­լացի գոր­ծարքնե­րէն ստա­ցուած եկա­մուտնե­րուն։ 1969-ին բա­ցուած այս թան­գա­րանը կը ցու­ցադրէ արուես­տի գոր­ծե­րու եւ հա­զուա­գիւտ առար­կա­ներու այն հա­ւաքա­ծոն, զոր ձեռք բե­րած էր քա­րիւ­ղի մե­ծահա­րուստը։ Անի­կա կը բա­ցայայ­տէ Կիւլպէն­կեանի հաս­տա­տուն ճա­շակը, սուր հա­յեացքն ու նրբան­կա­տու­թիւնը, ինչպէս նաեւ սահ­մաննե­րու մեր­ժումը, որ կը բնո­րոշէր անոր կեանքն ու մօ­տեցու­մը իրե­րուն հան­դէպ։ Ծնած ըլ­լա­լով Թուրքիա, ապ­րե­լով Եգիպ­տոս, Լոն­տոն եւ Փա­րիզ, նախ­քան իր կեան­քը Լիզ­պո­նի մէջ աւար­տե­լը, Կիւլպէն­կեան հա­ւաքած է ամե­նատար­բեր բնոյ­թի, դա­րաշրջան­նե­րու եւ ծագ­ման առար­կա­ներ։ Անոր հա­ւաքա­ծոն ի յայտ կը բե­րէ արուես­տի նկատ­մամբ մօ­տեցում մը՝ զերծ այնքան դիւ­րին, որ­քան եւ պատ­րանքա­յին աս­տի­ճանա­կար­գումնե­րէն։ Ինչպէս կը նշէ թան­գա­րանի նոր տնօ­րէն Զա­ւիէ Սա­լոմոն, Կիւլպէն­կեանի կա­հոյ­քին, յախ­ճա­պակիին ու ար­ծա­թեղէ­նին անօ­րինակ որակն ու իշ­խա­նական շքե­ղու­թիւնը ցոյց կու տան «զար­դա­րուես­տի» լիիրաւ պատ­կա­նելիու­թիւնը բուն արուես­տին։ Այս առու­մով, Կիւլպէն­կեան վե­րականգնած է հա­ւաքա­ծոներ կազ­մե­լու հնա­գոյն աւան­դութիւ­նը, որ հա­ւասա­րապէս կ՚ար­ժե­ւորէր թէ՛ հա­զուա­գիւտ գոր­ծուածքնե­րը եւ թէ՛ ար­ձաննե­րը։ Գան­ձե­րու, թան­գա­րան­նե­րու եւ մաս­նա­ւոր հա­ւաքա­ծոնե­րու պատ­մութեան նուիրուած իր գիր­քին մէջ, Քշիշ­թոֆ Փո­միան (Krzysztof Pomian) այս վեր­ջիննե­րուն ի յայտ գա­լը կը տե­ղադ­րէ թէ՛ Չի­նաս­տա­նի եւ թէ՛ Հռո­մի մէջ՝ Ք.ա. մօ­տաւո­րապէս առա­ջին դա­րուն։ Ան կ՚ընդգծէ, որ հա­ւաքոր­դը, ան­խուսա­փելիօրէն պատ­կա­նելով տնտե­սական եւ ըն­կե­րային վեր­նա­խաւին, կ՚ու­զէր ըն­դօ­րինա­կել ար­քա­յական չա­փանի­շը. «պահ­պա­նուե­լու եւ տա­րածուելու ըն­դունակ մաս­նա­ւոր հա­ւաքա­ծոյի ծնունդը, որ հե­տեւա­բար վե­րածուած է ըն­կե­րային երե­ւոյ­թի, տե­ղի կ՚ու­նե­նայ, երբ գործ կ՚ու­նե­նանք քա­նի մը ան­հատնե­րու հետ, նոյ­նիսկ սկիզ­բը սա­կաւա­թիւ, որոնք հա­ւաքա­ծոներ կը կազ­մեն եւ կը գտնուին ըն­կե­րային աս­տի­ճանա­կար­գի գա­գաթին մօտ» (2)։ Ման­րա­մաս­նե­լով ան­հա­տական հա­ւաքա­ծոնե­րու ծա­գու­մը հին Հռո­մի մէջ, Փո­միան կը նշէ այլ յատ­կա­նիշ մը, որ կը գտնենք նաեւ Կիւլպէն­կեանի մօտ՝ աշ­խարհի ընդլայ­նուած տես­լա­կան մը, նուաճում մը ճամ­բորդու­թիւննե­րու, առեւ­տուրի կամ պա­տերազ­մի մի­ջոցով. «Յատ­կանշա­կան է, որ Արե­ւելք եւ Յու­նաստան ղրկուած զօ­րավար­նե­րը, ինչպէս նաեւ նա­հանգնե­րու կա­ռավա­րու­մով լիազօ­րուած քա­ղաքա­ցիական ան­ձե­րը առա­ջին­նե­րէն էին, որոնք ծա­ւալուն հա­ւաքա­ծոներ կազ­մե­ցին։ Այսպէս, Պոն­տո­սի եւ Հա­յաս­տա­նի թա­գաւո­րու­թիւննե­րը նուաճած Լու­կիոս Լի­կինիոս Լու­կուլլո­սը, առանձնա­նալով անձնա­կան կեան­քի մէջ, իր շուրջ կը հա­ւաքէր յոյն գրա­գէտ­նե­րը՝ բազ­մա­թիւ գե­ղան­կարնե­րու եւ քան­դակնե­րու մի­ջավայ­րի մը մէջ, զորս կ՚ամ­բողջաց­նէր չա­փազանց հա­րուստ գրա­դարան մը» (3)։

Հայ­կա­կան առար­կա­ներու պա­տը եւ նուիրա­տուի ներ­կա­յացու­մը. հիմ­նա­կան յա­ւելում մը

Ար­դա­րեւ, Կիւլպէն­կեան թան­գա­րանը կ՚առա­ջար­կէ ու­ղե­ւորու­թիւն մը դա­րաշրջան­նե­րու եւ քա­ղաքակրթու­թիւննե­րու ընդմէ­ջէն։ Ցու­ցադրուած առար­կա­ները կու գան Ասիայէն, Արե­ւել­քէն եւ Արեւ­մուտքէն, անոնցմէ ոմանք հա­զուա­գիւտ նմուշներ են, աշ­խարհի ամե­նագե­ղեցիկ­նե­րը, յատ­կա­պէս իս­լա­մական արուես­տի բա­ժինին մէջ, որ կ՚ընդգրկէ, ի շարս այլ հրա­շալիք­նե­րու, շքեղ պարսկա­կան գոր­գեր եւ մամ­լուքեան ապա­կեղէն՝ կա­տարեալ վի­ճակի մէջ։ Թան­գա­րանի վե­րանո­րոգու­մը թոյլ տուաւ, շնոր­հիւ Ռազ­միկ Փա­նոսեանի (Հայ­կա­կան հա­մայնքնե­րու բա­ժան­մունքի տնօ­րէն) եւ Ճե­սիքա Հալ­լե­թի (Իս­լա­մական արուես­տի, Չի­նաս­տա­նի եւ Հայ­կա­կան արուես­տի բա­ժին­նե­րու պահ­պա­նող-հա­մադ­րող) հմտու­թեան, թան­գա­րանի մէկ պա­տը յատ­կացնել այն հա­զուա­գիւտ հայ­կա­կան առար­կա­ներուն, որոնք կը պատ­կա­նէին Կիւլպէն­կեանին։ «Armenia(s) — Armenia(n)» խո­րագի­րը կրող փոր­թուկա­լերէն-անգլե­րէն երկլե­զու ցու­ցա­տախ­տակ մը կը յի­շեց­նէ գոր­ծա­րարին ծա­գու­մը եւ կը բա­ցատ­րէ, առանց Ցե­ղաս­պա­նու­թիւնը յի­շատա­կելէ վա­րանե­լու, առար­կա­ներուն (մաս­նա­ւորա­պէս՝ ման­րանկա­րուած Աս­տուածա­շունչե­րուն) սփիւռքեան տա­րողու­թիւնը, որ­պէս հե­տեւանք հա­յոց պատ­մութեան վե­րիվայ­րումնե­րուն։ Ու­րա­խալի է նաեւ տես­նել, որ նուիրա­տուին ձօ­նուած ըն­դարձակ կեն­սագրա­կան նշում մը վեր­ջա­պէս զե­տեղուած է թան­գա­րանի մուտքի պա­տերէն մէ­կուն վրայ։ Ինչպէս յայ­տա­րարած է Ռազ­միկ Փա­նոսեան, մէջ­բե­րուած՝ փոր­թուկա­լական «Expresso» շա­բաթա­թեր­թին կող­մէ. «70 տա­րի ետք, հիմ­նա­դիրը ներ­կայ պի­տի ըլ­լայ իր իսկ թան­գա­րանին մէջ։ Ասի­կա յատ­կանշա­կան նո­րու­թիւն մըն է» (4)։

Տես­նել եւ ցու­ցադրել, քա­լել եւ շնչել

Հա­զուա­գիւտ եւ ար­ժէ­քաւոր առար­կա­ներու իւ­րացման ընդմէ­ջէն, իւ­րա­քան­չիւր հա­ւաքորդ կ՚ամ­րապնդէ իր զօ­րու­թեան եւ ըն­կե­րային դիր­քին պատ­կե­րը, որոնք կ՚ար­տա­ցոլուին նաեւ նուիրատ­ւութեան մի­ջոցով։ Հա­ւաքոր­դին ներ­կա­յու­թիւնը հա­ւաքա­ծոյին մէկ մասն է, զայն կը կեն­դա­նաց­նէ. նուիրուած առար­կա­ներուն մէջ կը գո­յատե­ւէ նուիրա­տուին ոգին՝ փո­լինե­զացի­ներու հան­րա­ծանօթ «մա­նա»-ն, որ Մար­սէլ Մոսս ու­սումնա­սիրած էր իր «Ակ­նարկ նուէրի մա­սին» (Essai sur le don, 1925) աշ­խա­տու­թեան մէջ։ Հա­ւաքորդ-նուիրա­տուին (մա­հացած՝ 1955-ին) եւ անոր հա­ւաքա­ծոյին ոգին, այնպէս ինչպէս ան կազ­մուած ու ցու­ցադրուած էր 1969-ին՝ թան­գա­րանի բաց­ման ատեն, մղած է Ֆրե­տերիք Լա­տոնիեւ Թե­րեզա Նու­նիշ տա Փոն­թէի գլխա­ւորած աշ­խա­տան­քա­յին խումբը՝ «վերստեղ­ծե­լու թան­գա­րանի նախ­նա­կան մթնո­լոր­տը՝ վե­րահաս­տա­տելով տա­րածու­թեան, նիւ­թե­րու եւ լոյ­սի մի­ջեւ ճար­տա­րապե­տական ներ­դաշնա­կու­թիւնն ու կա­պը, միաժա­մանակ վե­րականգնե­լով այ­ցե­լուին շրջայ­ցի սա­հու­նութիւ­նը»։ Նախ­նա­կան ոգիին հան­դէպ յար­գանքը կամ հպա­տակու­թիւնը կը թուի ըլ­լալ առաջ­նորդող բնա­բան մը, որ կը կրկնուի այս վե­րանո­րոգ­ման բո­լոր բա­նաւոր եւ գրա­ւոր ներ­կա­յացումնե­րուն մէջ։ Տար­բեր դե­րակա­տար­ներ կը պնդեն այն աշ­խա­տան­քա­յին հիմ­քին վրայ, որ հան­դի­սացած են ժա­մանա­կի փաս­տա­թուղթերն ու լու­սանկար­նե­րը, որոնք ման­րակրկիտ զննուած են՝ նախ­նա­կանը վե­րագտնե­լու եւ, այսպէս ըսած, նոյ­նա­կանը, բայց աւե­լի լա­ւը ստեղ­ծե­լու հա­մար։ Հե­տեւա­բար, յայտնա­բերե­լու յան­դուգն ոչինչ կայ. անի­կա ապա­հով է՝ ակունքի յա­ւեր­ժութեան պէս, գե­ղեցիկ է՝ Պղա­տոնի ան­շարժ Գա­ղափա­րին պէս, բայց, ի վեր­ջոյ, ասի­կա շատ աւե­լի նա­խընտրե­լի է որոշ թան­գա­րան­նե­րու կող­մէ որ­դեգրուած «տիզ­նի­լեն­տա­ցումնե­րէն»: Կան, սա­կայն, ժա­մանա­կակից մի­ջոց­նե­րու դի­մելու խե­լամիտ ձե­ւեր՝ առանց անոնց ներ­խուժող բնոյթ տա­լու, հան­րութեան մէկ մա­սը (յատ­կա­պէս երի­տասարդնե­րը) գրա­ւելու հա­մար, որ­պէսզի բա­ցայայ­տեն ցու­ցադրուած առար­կա­ներու հա­մածի­րը։

Վե­րանո­րոգուած թան­գա­րանին մէջ բո­լոր նիւ­թե­րը, անոնց կա­ռու­ցուածքն ու գոյ­նը ծրագ­րուած են նախ­նա­կան ներ­կա­յաց­ման հա­մահունչ՝ միաժա­մանակ ընդգրկե­լով ար­հեստա­գիտա­կան եւ անվտան­գութեան բա­րելա­ւումներ. գերզտիչ ապա­կիներ, նոր լու­սա­ւորում, ցու­ցա­փեղ­կե­րու մի­ջեւ աւե­լի լաւ եր­թե­ւեկ։ Որոշ ու­շադրու­թիւն ըն­ծա­յուած է գոր­ծե­րու ըն­կալման. մենք կը նա­յինք աչ­քե­րով, բայց կը քա­լենք մեր ոտ­քե­րով, որոնք ան­պայմա­նօրէն ան­խելք չեն։ Այսպէս, բա­ժինէ մը միւ­սը ան­ցումը կը նշմա­րուի յա­տակի ծած­կոյթի փո­փոխու­թեամբ. որոշ բա­ժան­մունքնե­րու (Եգիպ­տոս, Մի­ջագետք, Ասո­րես­տան, յու­նահռո­մէական հնա­դար) մար­մա­րէ յա­տակը կա­մաց-կա­մաց տե­ղի կու տայ 60-ական թուական­նե­րու տի­պիկ տարր հան­դի­սացող գոր­գա­շեր­տին (moquette), որ կը ծած­կէ եւ­րո­պական սքան­չե­լի գե­ղան­կարնե­րուն (Քար­փա­չօ, Ռու­պենս, Վան Տայք, Ֆրանս Հալս, Ռեմպրանտ, Կուար­տի, Կէյնսպո­րօ, Ֆրա­կոնար, Քո­րօ, Ռը­նուար, Պու­շէ, Մա­նէ, Տե­կա, Մո­նէ…) կամ Հու­տո­նի Տիանա­յին՝ Եկա­տերի­նա Ռու­սի կայսրու­հիին պատ­կա­նող մար­մա­րեայ ար­ձա­նին յատ­կա­ցուած տա­րած­քը։ Կիւլպէն­կեան զայն գնած է Էր­մի­թաժի թան­գա­րանէն 1930-ին. անի­կա այժմ կը հսկէ գոր­ծե­րու հա­ւաքա­ծոյին վրայ (զորս Կիւլպէն­կեան կ՚անուանէր իր «աղ­ջիկնե­րը»)՝ պատ­րաստ՝ նետ մը ար­ձա­կելու անոր վրայ, որ կը հա­մար­ձա­կի նա­յիլ այն բա­նին, զոր տես­նել ար­գի­լուած է իրեն։

Ու­րեմն, գոր­գա­շեր­տը…։ Դեղ­նա­ւու­նի եւ կա­նաչա­ւու­նի մի­ջեւ տա­տանող անոր գոյ­նը կը հա­մապա­տաս­խա­նէ պար­տէ­զի խո­տին, զոր կա­րելի է տես­նել գրե­թէ մշտա­պէս՝ ի հրճուանս աչ­քի։ Ճիշդ ինչպէս գոր­գե­րուն վրայ հիւ­սուած բու­սա­կան նախ­շե­րը վերստին կեանք կ՚առ­նեն լու­սա­մուտնե­րէն երեւ­ցող բնա­պատ­կե­րին մօ­տիկու­թեամբ, նոյնպէս ալ մամ­ռոտ գոր­գա­շեր­տը կը փոր­ձէ գոր­ծե­րը մօ­տեց­նել կեն­դա­նի եւ լու­սա­ւոր աշ­խարհի մը, որ իրա­կան է, քան­զի՝ փո­փոխա­կան։ «Նախ­նա­կան» մթնո­լոր­տի որո­նու­մին յա­տուկ ան­շարժու­թիւնը կը ստա­նայ կեն­սա­րար թթուածի­նի շունչ մը, որ կը կեն­դա­նաց­նէ մտքի աչ­քը։ Ի դէպ, հարկ է խօսք մըն ալ ըսել այս դրախ­տա­յին պար­տէ­զին մա­սին, որ նոյնպէս ոչ շատ վաղ ան­ցեալին վե­րանո­րոգուեցաւ (թէեւ աշ­խա­տանքնե­րը ձգձգուած էին), ընդգրկե­լով տա­րած­քի ընդլայ­նում մը՝ իրա­կանա­ցուած հիանա­լի ճար­տա­րապետ­եր Վլա­տիմիր Ճու­րո­վիչի (բնա­պատ­կե­րի ճար­տա­րապետ) եւ Քեն­կօ Քու­մա­յի կող­մէ։ Մի­ջազ­գա­յին համ­բաւ վա­յելող այս ճա­փոն­ցին իրա­գոր­ծած է յան­դուգն եւ օդա­շար­ժա­կան (aérodynamique) ձե­ւով պաշտպա­նիչ տա­նիքի մը նմա­նող կա­ռոյց մը՝ մեղ­սակցե­լով բնա­պատ­կե­րին հետ, զոր ո՛չ կը կտրէ, ո՛չ ալ կը խա­թարէ։ Քու­մա կրցած է ստեղ­ծել իս­կա­կան մթնո­լորտ մը (առ առա­ւել՝ նրբօ­րէն բու­րա­ւէտ), որ կը խու­սա­փի որե­ւէ վե­րար­տադրու­թե­նէ, ըն­դօ­րինա­կու­մէ, նախ­նա­կանին կնի­քը որ­պէս չա­փանիշ ըն­դունե­լէ։ Թան­գա­րանի այ­ցե­լու­թիւնը այսպէ­սով տե­ղի կ՚ու­նե­նայ բնա­պատ­կե­րի ներ­կա­յու­թեամբ, որ կ՚առա­ջար­կէ լոյ­սի փո­փոխու­թիւններ՝ ըստ եղա­նակ­նե­րուն, սա­ղարթնե­րու խտու­թեան, ծա­ղիկ­նե­րու թա­փելուն եւ բող­բո­ջելուն։ Նման երե­ւոյթներ մատ­նանշուած են, բայց փո­խարէ­նը ոչինչ ըսուած է գոր­ծե­րու մեր ըն­կալման վրայ կեն­դա­նական շար­ժումնե­րու հա­ւանա­կան ազ­դե­ցու­թեան մա­սին։ Եթէ բա­դերու եր­թե­ւեկը եւ բա­դիկ­նե­րու ու­րա­խալի յայտնու­թիւնը պահ մը կ՚ընդհա­տեն մեր կեդ­րո­նացու­մը, անոնք, այ­նուամե­նայ­նիւ, կը վե­րակեն­դա­նաց­նեն տես­նե­լու բուն արար­քին յա­տուկ էական ու­րա­խու­թիւն մը։ Քան­զի, ցրուած աչ­քը կ՚որ­սայ նշան­ներ, որոնք շատ յա­ճախ կը վրի­պին կա­ղապա­րուած աչ­քէն։

Նախ­նա­կանին մթու­թիւննե­րը

Յայտնի է, որ Կիւլպէն­կեան աջակ­ցած է բազ­մա­թիւ հայ­կա­կան բա­րեսի­րական միու­թիւննե­րու, որոնք կ՚օգ­նէին եւ կը պաշտպա­նէին Ցե­ղաս­պա­նու­թե­նէն վե­րապ­րածնե­րը, կը հո­գային դպրոց­նե­րը, հի­ւան­դա­նոց­ներն ու որ­բա­նոց­նե­րը։ Գի­տակ­ցե­լով իր կա­րողու­թեան հսկա­յական ծա­ւալին՝ քա­րիւ­ղի մե­ծահա­րուստը ու­զած է ընդլայ­նել բա­րեսի­րու­թեան դաշ­տը՝ հիմ­նե­լով մի­ջազ­գա­յին առա­քելու­թեամբ հիմ­նարկ մը՝ ի նպաստ մշա­կոյ­թի, կրթու­թեան, գի­տու­թեան եւ մար­դա­սիրու­թեան (տար­բե­րան­շա­նի քա­ռաձի մար­տա­կառ­քով խորհրդան­շուող չորս սիւ­նե­րը)։ Բայց ո՞ւր կ՚ու­զէր ան հաս­տա­տել այս Հիմ­նարկը։ Կիւլպէն­կեան այս մա­սին յստակ հրա­հանգներ չէ ձգած, եւ արուես­տի գոր­ծե­րու մէկ­տե­ղու­մը Թան­գա­րանի մը ստեղծման մէջ կը կազ­մէ խնդրին մէկ մա­սը։ Լոն­տոն, Փա­րիզ, Միացեալ Նա­հանգներ. ահա նա­խատե­սուած վայ­րե­րը, բայց ոչ եր­բեք՝ Լիզ­պոն։ Կիւլպէն­կեանին մօ­տիկ եւ անոր գոր­ծե­րուն տե­ղեակ միակ ան­ձը անոր փաս­տա­բանն ու վստա­հելին էր՝ լորտ Ռատքլիֆ։ Աստղիկ Չամ­քերթէն կը յի­շեց­նէ Կիւլպէն­կեանի այս խօս­քը, երբ իրեն կը հարցնէին իր ժա­ռան­գութեան մա­սին. «Ռատքլիֆ գի­տէ, թէ ես ինչ կ՚ու­զեմ»։ Հե­ղինա­կը իր՝ 2010 թուակիր գիր­քին մէջ կ՚աւելցնէ. «Աւա՜ղ, շատ քիչ բան գրուած է այս մա­սին, բայց այն գա­ղափա­րը, թէ Կիւլպէն­կեան կ՚ու­զէր ստեղ­ծել հա­մամարդկա­յին բա­րօրու­թեան ծա­ռայող մի­ջազ­գա­յին հիմ­նարկ մը, յստա­կօրէն կը բխի եր­կու բա­րեկամ­նե­րու նա­մակագ­րութե­նէն […] Գա­լուստ Կիւլպէն­կեան կը փա­փաքէր նաեւ, որ իր հա­ւաքա­ծոն մէկ­տե­ղուի միեւ­նոյն յար­կին տակ, առանց սա­կայն մա­հուան պա­հուն ընտրած ըլ­լա­լու վայ­րը» (5)։ Ար­դա­րեւ, այն ինչ որ ան­շա­հախնդրու­թեան եւ անտրա­մաբա­նակա­նու­թեան (irrationalité) տե­սաբան Ճոն Էլսթըր կը նշէր «պաղ» անտրա­մաբա­նակա­նու­թեան մա­սին, կար­ծես հիանա­լիօրէն կը յար­մա­րի վայ­րի ընտրու­թեան այս անո­րոշ ու կա­խեալ վի­ճակին. «Կրնայ ըլ­լալ նա­խասի­րու­թիւննե­րու փո­փոխու­թիւն՝ առանց որե­ւէ բան պա­տահե­լու, բա­ցի ժա­մանա­կի հոս­քէն։ Ասի­կա պաղ անտրա­մաբա­նակա­նու­թեան յա­րացու­ցա­յին (paradigmatique) օրի­նակ մըն է» (6)։

2010-էն ի վեր պատ­մա­կան առար­կա­յակա­նու­թեան որոշ կամք մը եւ թա­փան­ցի­կու­թեան երկչոտ հրա­մայա­կան մը մա­սամբ նուազե­ցու­ցին այն մթու­թիւնը, որուն մէջ կը շա­րու­նա­կէ մնալ Հիմ­նարկի եւ հե­տեւա­բար Թան­գա­րանի ստեղծման պատ­մութիւ­նը։ Յու­լիս 10-ին, Քրիս­թիանա Մար­թինս եւ Լու­սիանա Լայ­տերֆարպ յօ­դուած մը հրա­պարա­կեցին «Expresso»-ի մէջ (որուն յղում կա­տարուեցաւ վե­րը). անի­կա շատ հե­տաքրքրա­կան հե­տաքննու­թիւն մըն է, որ ցոյց կու տայ Կիւլպէն­կեանի փոր­թուկալ­ցի փաս­տա­բան Ժո­զէ Ազե­րետօ Փեր­տի­կանո­յի (1896-1993) եւ փոր­թուկալ­ցի բռնա­պետ Սա­լազա­րի (1889-1970) մի­ջեւ հաս­տա­տուած կա­պերը, իրա­գոր­ծե­լու հա­մար այն ինչ, որ Ճո­նաթան Քոն­լին հան­գա­մանա­լից եւ վա­ւերագ­րուած ու­սումնա­սիրու­թեան մը մէջ անուանած է կտա­կին «իւ­րա­ցու­մը» Փոր­թուկա­լի կող­մէ. «Փեր­տի­կանօ գոր­ծակցե­ցաւ Սա­լազա­րի հետ՝ հիմ­նարկը Փոր­թուկա­լի կող­մէ գրա­ւելու հա­մար» (7)։ Ար­դա­րեւ, Փեր­տի­կանօ կրցած է ար­գի­լել Ռատքլի­ֆի մուտքը Տնօ­րէն­նե­րու խոր­հուրդէն ներս, եւ առայժմ ո՛չ Կիւլպէն­կեան ըն­տա­նիքէն որե­ւէ ան­դամ, ո՛չ ալ ոեւէ հայ՝ աթոռ կը գրա­ւէ հոն։ Հե­տաքննու­թիւնը, ան­կասկած, աւար­տած չէ։

Կիւլպէն­կեանի պա­րագա­յին տե­ղի ու­նե­ցաւ նաեւ այն, ինչ որ պա­տահե­ցաւ ԺԵ. դա­րու իտա­լացի եւ ֆրան­սա­ցի հա­ւաքորդ իշ­խաննե­րուն, որոնց մա­սին Քշիշ­թոֆ Փո­միան կը գրէ. «անոնց հա­ւաքա­ծոնե­րը ապ­րե­ցան շատ աւե­լի եր­կար, քան մար­դա­սէր­նե­րու­նը… Անոնք մեծ մա­սամբ աւար­տե­ցան թան­գա­րան­նե­րու մէջ՝ եր­բեմն ոլո­րապ­տոյտ ճամ­բա­ներով» (8)։

ՇԱ­ՔԷ ՄԱ­ԹՈՍԵԱՆ ■

Ֆրանսերէնէ թարգմանութիւնը՝ «ՆՅ»

_____

(1) https://gulbenkian.pt/museu/en 

(2) Քշիշ­թոֆ Փո­միան, Le musée, une histoire mondiale, հտ. Ա., Փա­րիզ, Կա­լիմար հրատ., 2020, էջ 86։ 

(3) Ք. Փո­միան, նշ. աշ­խա­տու­թիւն, էջ 89։ 

(4) Քրիս­թիանա Մար­թինս եւ Լու­սիանա Լայ­տերֆարպ, «A māo de Salazar embalou o berço da Fundaçāo : a história de Gulbenkian em Portugal», Expresso, 10 Յու­լիս 2026։ 

(5) Աստղիկ Չամ­քերթէն, Calouste Sarkis Gulbenkian, Կիւլպէն­կեան հիմ­նարկ, Լիզ­պոն, (2010) – 2018, էջ 65։

(6) Ճոն Էլսթըր, Rationalité et sciences sociales, https://www.college-de-france.fr/media/jon-elster/UPL1883_Jon_Elster_cours_0708.pdf։ 

(7) Ճո­նաթան Քոն­լին, «Philanthropy without borders: Calouste Gulbenkian’s founding vision for the Gulbenkian Foundation», Análise Social, Լիզ­պո­նի հա­մալ­սա­րանի Ըն­կե­րային գի­տու­թիւննե­րու հիմ­նարկ (Instituto Ciências Sociais da Universidade de Lisboa), 2010, հտ. 45, թիւ 195 (2010), էջ 277-306։ https://www.jstor.org/stable/41012798։ 

(8) Ք. Փո­միան, նշ. աշ­խա­տութիւն։