1958-ին խոցուած ամերիկեան օդանաւին պատմութիւնը

Մինչ այսօր Մերձաւոր Արեւելքի եւ Կովկասի մերձակայքը հակամարտութիւնները կը շարունակուին, կ՚արժէ վերյիշել Պաղ պատերազմի տարիներուն պատահած ողբերգութիւն մը, որ տեղի ունեցաւ Հայաստանի երկինքին մէջ շուրջ եօթանասուն տարի առաջ: 1958 Սեպտեմբեր 2-ին, ԱՄՆ-ու Օդուժի անզէն «Lockheed C-130A» հետախուզական օդանաւ մը (60528) Թուրքիոյ Ինճիրլիք ռազմակայանէն օդ բարձրացաւ՝ գաղտնի հետախուզական առաքելութեամբ: Նախատեսուած ըլլալով թռիչք կատարել խորհրդային սահմանի երկայնքին՝ օդանաւը շեղեցաւ իր ուղիէն եւ մուտք գործեց Հայաստանի վերեւ գտնուող խորհրդային օդային տարածք, ուր Երեւանէն օդ բարձրացած «ՄիԿ-17» (MiG-17) կործանիչները կասեցուցին եւ վար առին զայն Սասնաշէն գիւղին մօտակայքը, ինչ որ պատճառ դարձաւ օդանաւի անձնակազմի 17 անդամներուն մահուան։

Խորհրդային Միութիւնը սկիզբը հերքեց իր պատասխանատւութիւնը՝ վերադարձնելով միայն վեց դիակ եւ գաղտնի պահելով միւսներուն ճակատագիրը: Տասնամեակներ ետք, Ռուսաստանի գաղտնազերծուած արխիւները հաստատեցին կանխամտածուած խոցումը: 1993-ին՝ Խորհրդային Միութեան փլուզումէն ետք, ամերիկեան որոնողական խումբ մը ժամանեց Հայաստան՝ անձնակազմի մնացեալ անդամներուն աճիւնները գտնելու նպատակով, որոնք հետագային միասնաբար յուղարկաւորուեցան Արլինկթընի ազգային գերեզմանատան մէջ:

Սասնաշէնի բնակիչները վառ պահեցին այս ողբերգութեան յիշատակը: Ականատեսներ պատմեցին յարձակումին մանրամասնութիւնները՝ հերքելով խորհրդային պաշտօնական վարկածը, մինչ քանդակագործ Մարտին Կակոսեան նախաձեռնեց զոհուած օդաչուներուն նուիրուած յուշարձաններու կերտումին: Գիւղացիները նաեւ օգնեցին ամերիկեան որոնողական խումբերուն՝ խոցման վայրը վերածելով յիշատակի եւ հաշտութեան վայրի մը: Անոնց ջանքերը ներշնչման աղբիւր հանդիսացան Մերիլենտի Ֆորթ Միտ (Fort Meade) ռազմակայանին մէջ կառուցուած ԱՄՆ-ու Օդային հետախուզութեան յուշահամալիրին, ուր 60528 թռիչքային համարը կրող վերանորոգուած «C-130» մը կը յաւերժացնէ այդ առաքելութեան եւ անոր անձնակազմին յիշատակը:

Արեւմտեան թեմին կապը այս իրադարձութեան հետ սկիզբ առաւ 2018-ին, երբ Վազգէն քհնյ Մովսէսեան գլխաւոր բանախօսութեամբ հանդէս եկաւ «Օֆըթ» (Offutt) ռազմակայանին մէջ կայացած 60-ամեակի ոգեկոչման արարողութեան: Վեթերանները անոր յանձնեցին օդանաւի պոչէն բեկոր մը՝ շրջանակի մէջ առնուած, որ այժմ կը պահպանուի Պըրպենք գտնուող Արեւմտեան թեմի առաջնորդարանին մէջ: Այս այցելութիւնը հիմք հանդիսացաւ նաեւ մարդասիրական գործակցութեան մը, որ յանգեցուց երիտասարդական կեդրոնի մը հիմնադրութեան Սասնաշէնի մօտակայքը՝ այս մասունքը վերածելով յիշողութեան, հաշտութեան եւ զոհուած ամերիկացի օդաչուներու ընտանիքներուն ու Հայաստանի ժողովուրդին միջեւ բարեկամութեան մնայուն խորհրդանիշի:

Հրաչ Չիլինկիրեանի «Instagram»-ի էջէն