Ռոպէր Այտապիրեանի հարցազրոյցը հայաստանեան հեռատեսիլին՝ «Սփիւռքի ազ­գա­յին զօ­րաշար­ժի խորհրդա­ժողո­վ»-ի նիւթին շուրջ

Ֆրանսահայ համայնքի ծանօթ անձնաւորութիւններէն, ազգային գործիչ, բարձր արհեստագիտական միջազգային ընկերութիւններու ղեկավար Ռոպէր Այտապիրեան հարցազրոյց մը տուած է Հայաստանի 1in TV հեռատեսիլի կայանին, Փարիզի մէջ Ապրիլ 11-12 կայացած «Սփիւռքի ազ­գա­յին զօ­րաշար­ժի խորհրդա­ժողո­վ»-ի նիւթին շուրջ։

Ստորեւ կը ներկայացնենք սոյն հարցազրոյցը ամբողջովին պահպանելով բովանդակութիւնը, միայն արեւմտահայերէնի փոխադրելով հաղորդավարին հարցումները։ 

Ժիրայր Ոսկանեան (հաղորդավար) – Պարոն Այտապիրեան, Փարիզի մէջ սկսած է խորհրդաժողով մը՝ աշխարհի 25 երկիրներէ աւելի քան 150 ներկայացուցիչներու մասնակցութեամբ, որուն նպատակն է նոր լիցք հաղորդել Սփիւռքի քաղաքական օրակարգին ու նպաստել ազգային ներուժի զօրաշարժին: Հայաստանեան խորհրդարանական ընդդիմութեան եւ անոնց յարող արտախորհրդարանական ուժերու ներկայացուցիչներն ալ կը մասնակցին այս համաժողովին։ Անոնց տրամադրած տեղեկութեան համաձայն՝ մեր երկրին դիմաց ծառացած օրհասական մարտահրաւէրներու պայմաններուն մէջ Սփիւռքի ռազմավարական դերը կը դառնայ անփոխարինելի: Այս երկու օրերու ընթացքին, ըստ անոնց, քննարկումներու կեդրոնին պիտի ըլլան Հայաստան-Սփիւռք յարաբերութիւններու նոր հորիզոնները, առկայ ճգնաժամի յաղթահարումը, հայկական ինքնութեան սպառնացող մարտահրաւէրներու յաղթահարման գործին մէջ ազգային կառոյցներու եւ Հայ առաքելական եկեղեցւոյ դերակատարութիւնը, ինչպէս նաեւ համահայկական միասնական օրակարգի ձեւաւորումը: Նախ ձեզմէ կ՚ակնկալեմ որոշ մանրամասնութիւններ այս համաժողովի իրական նպատակներուն մասին:

Ռոպէր Այտապիրեան– Ճիշդ այդ է խնդիրը. բառերուն եւ ըսուածներուն ետին ի՞նչ կայ, ի՞նչ են նպատակները եւ ի՞նչ պիտի ըլլայ այս ժողովին արդիւնքը: Այս ժողովի գումարման ետեւ ովքե՞ր կանգնած են… Այս եղածները կը համապատասխանե՞ն Մոսկուայի ձայնին, այսինքն՝ պիտի շարունակե՞ն Մոսկուայի պահանջներուն ծառայել. ասոնք են իրական հարցերը:

Գիտէք, ես այնպիսի ընտանիքէ կու գամ, որուն (ակնարկը Հ.Յ.Դ.-ի մասին է – «ՆՅ») առաջին անդամներէն եղած են մեծ հայրս, հայրս, եւ նոյնիսկ ես… Կան թափանցիկ եւ ոչ-թափանցիկ խնդիրներ, որոնց մասին ընդհանրապէս ժողովուրդը տեղեակ չէ, նոյնիսկ կուսակցականներն ալ տեղեակ չեն: Եւ ատոր համար շատերը մշուշի, շփոթութեան մէջ կը մնան եւ կը մասնակցին կամ իրենց աջակցութիւնը կը բերեն այս կամ այն ձեւով:

Ըսեմ, որ Դաշնակցութիւնը այլեւս չունի այն համբաւը, չունի այն պարկեշտութիւնը, չունի այն սկզբունքները, չի յարգեր այն սկզբունքներն ու պատմութիւնը, որուն մենք հաւատացինք տարիներ շարունակ: Իրականութեան մէջ մինչեւ 1970 թուականը ամէն ինչ այլ էր, բայց այդ թուականէն սկսեալ բաներ պատահեցան կուսակցութենէն ներս. անոր հրահանգները սկսան գալ Մոսկուայէն, նշանակուեցան, այս կամ այն ձեւով, նոր ղեկավարներ, որոնք անոնց (Մոսկուայի իշխանութիւններուն – «ՆՅ») ենթակայ էին, եւ ենթակայ մնացին մինչեւ վերջ: Եւ այսօր Դաշնակցութիւնը հետեւանքները կը կրէ 1988-ի 24-րդ Ընդհանուր ժողովին կայացուած որոշումներուն. այսպէս՝ Կուսակցութիւնը փոխանակ ծառայելու ժողովուրդին, կը ծառայէ օտար շահերու ու սպասարկութիւններու եւ անոր որոշ ղեկավարները, որոնք ժամանակին պարսկական ՍԱՎԱՔ-ի անդամներ էին, 1970-էն ցայսօր վերածուած են Քրեմլինի գործակալներու։

Ժ. Ո. – Այսինքն, պարոն Այտապիրեան, կրնա՞նք ըսել, որ այս համաժողովի քօղին տակ փորձ կը կատարուի Սփիւռքի մէջ տարածելու քրեմլինամէտ քարոզչութիւն եւ, այսպէս ըսած՝ չէզոքացնելու Հայաստանի պետական օրակարգերը։

Ռ. Ա. – Այո՛, ճի՛շդ այդ է փորձուածը: Մենք գիտենք, որ հայկական քաղաքական դաշտը այսօր երկու մասի բաժնուած է. անոնք, որոնք մնացած են ռուսամէտ, եւ անոնք, որոնք կ՚ուզեն դուրս գալ այս դրութենէն եւ ընդլայնել իրենց կարողութիւնները՝ մանաւանդ Հայաստանին տալով ինքնիշխանութեան եւ ազատութեան նոր հնարաւորութիւններ: Որովհետեւ շուրջ 300 տարի է, որ Հայաստանը ենթարկուած է ռուսական կայսերապաշտական քաղաքականութեան, եւ այդ պատճառով չենք կրցած դառնալ աւելի հասուն եւ աւելի ուժեղ ազգ, աւելի հասուն եւ ուժեղ պետութիւն, այլ մնացած ենք պարզապէս գաղութ. Սփիւռքն ալ՝ օտար իշխանութիւններու ենթակայ: Այս դրութենէն դուրս գալու համար անհրաժեշտ է, որ խաղի կանոնները յստականան, եւ ամէն մարդ հասկնայ, թէ ո՛վ ինչ կ՚ուզէ եւ ո՛վ ինչ չ՚ուզեր:

Ժ. Ո. – Պարոն Այտապիրեան, այսինքն սա՞ է նաեւ պատճառը, որ չկայ ընդհանուր հայկական օրակարգ, այլ ունինք շատ հատուածական, մասնատուած մօտեցումներ տարբեր համայնքներու մէջ:

Ռ. Ա. – Ճի՛շդ է: Եւ պէտք է ըսել, որ հակառակ այս ցուցադրական քայլերուն, պէտք չէ հաւատալ, որ անոնք, որոնք շատ կը խօսին եւ պատնէշին վրայ են, իսկապէս կը ներկայացնեն Սփիւռքը: Իրենք չե’ն ներկայացներ Սփիւռքը, թէեւ կ՚ուզեն հաւատացնել հակառակը: Իրականութեան մէջ անոնք կը ներկայացնեն միայն մէկ փոքր տոկոս, գլխաւորաբար՝ իրենց կուսակցականներն ու նեղ շրջանակի համակիրները: Հետեւաբար, պէտք չէ չափազանցել այս համաժողովին ազդեցութիւնն ու իմաստը: Իրականութեան մէջ, երբ «խորհրդաժողով» կ՚ըսեն, կ՚ենթադրուի, որ պիտի խորհին, խորհրդակցին, նոր առաջարկներ ու նոր մօտեցումներ մէջտեղ պիտի բերեն: Բայց, դժբախտաբար, պէտք է արձանագրել, որ այդպիսի բան չկայ. սա պարզապէս 50-55 տարուան հին աւանդութիւններու կրկնութիւնն է:

Կան մտաւորականներ, որոնք տարբեր մօտեցումներ ունին Սփիւռքի մէջ եւ որոնք կը համախմբուին զանազան անուններու տակ, ինչպէս՝ «Անկախներ» կոչուած խմբաւորումը, ուր համախմբուած են բարձրագոյն ուսում ստացած անձեր եւ դասախօսներ: Անոնք շատ ըսելիք ունին: Վերջերս անոնք Ֆրանսայի խորհրդարանին մէջ կազմակերպեցին մեծ համաժողով մը, որ երեք ժամ տեւեց, եւ որուն ընթացքին խօսուեցաւ ֆրանքեւհայկական յարաբերութիւններու զարգացման զանազան ոլորտներուն ու կարելիութիւններուն մասին՝ տնտեսական, անվտանգային եւ դիւանագիտական մարզերէն ներս:

Պէտք է նկատի ունենալ, որ հիմա մենք Ֆրանսայի մէջ այս պայմաններուն տակ կը գործենք: Անուրանալի է ֆրանսական պետութեան, իշխանութեան՝ Էմանիւէլ Մաքրոնի եւ անոր կառավարութեան տարած աշխատանքը ի նպաստ Հայաստանին, պէտք է նշել նաեւ անոր (Մաքրոնի – «ՆՅ») ճամբորդութիւնը, որ կը պատրաստուի Մայիս 3-ին եւ 4-ին դէպի Երեւան… այս բոլորը շատ մեծ ու կարեւոր նորութիւններ են Հայաստանի եւ մեզի համար: Եւ անշուշտ մենք կը քաջալերենք ու թիկունք կը կանգնինք այս մօտեցումին:

Ժ. Ո. – Պարոն Այտապիրեան, ինչպէս դուք նշեցիք՝ նման համաժողովները, իրենց քօղարկուած նպատակներով եւ օրակարգերով, ի՞նչ ռիսքեր ու վտանգներ կրնան ստեղծել թէ՛ Սփիւռքի եւ, բնականաբար, թէ՛ Հայաստանի համար:

Ռ. Ա. – Սփիւռքի համար այսպիսի համաժողովը վտանգ չի ստեղծեր։ Ընդհակառակը, [ֆրանքեւհայկական մերձեցումը] կրնայ միայն ապահովութիւն տալ Սփիւռքին, մանաւանդ Ֆրանսայի հայութեան, տեսնելով որ Ֆրանսայի պէս կարեւոր պետութիւն մը թիկունք կը կանգնի Հայաստանի պետութեան հզօրացման՝ բոլոր առումներով. սա շատ դրական երեւոյթ է: Իսկ ո՞րն է ռիսքը։ Ռիսքն այն է, որ Ֆրանսան, մանաւանդ Մաքրոնի ղեկավարութեան տակ, շատ պինդ դիրքորոշում ունի Ուքրաինայի պատերազմի հարցին մէջ՝ ընդդիմանալով Ռուսաստանի ռազմատենչ կեցուածքին: Բայց միեւնոյն ժամանակ, Ֆրանսան շատ զգուշ եւ չէզոք կը շարժի Իրանի հանդէպ ամերիկեան ու իսրայէլեան յարձակումներուն նկատմամբ, եւ կ՚առաջարկէ, որ կողմերը համաձայնութեան գան եւ դադրեցնեն այս անհասկնալի ու անընդունելի յարձակումները: Ուրեմն, ըլլայ մէկը, ըլլայ միւսը, երկուքն ալ մեր քաղաքականութեան ի նպաստ դիրքորոշումներ են:

Ժ. Ո. – Եւ պարոն Այտապիրեան, եթէ ընդհանրացնենք, այսօր Հայաստան-Սփիւռք յարաբերութիւնները ի՞նչ փուլի մէջ են. գործընկերութեա՞ն, թէ՞ փոխադարձ սպասումներու՝ այսպէս ըսած՝ ճգնաժամային փուլի։

Ռ. Ա. – Ո՛չ, ճգնաժամային փուլ չէ, բայց պէտք է ըսեմ, որ ընդունելի եւ հաճելի իրավիճակ մըն ալ չի տիրեր այն իմաստով, որ ըլլան որոշ սփիւռքեան կազմակերպութիւններ, թէ ըլլայ Հայ առաքելական եկեղեցին՝ խաղի կանոնները չեն յարգեր: Այսինքն, ըստ իս, եկեղեցին պէտք է զբաղի հոգեւոր խնդիրներով եւ ոչ թէ քաղաքականութեամբ: Իսկ Սփիւռքի կազմակերպութիւնները պէտք է զբաղին աւելի մշակութային, տնտեսական եւ նաեւ դաստիարակչական ծրագրերով: Եթէ անոնք այս գործերով զբաղին (եւ կա՛ն կազմակերպութիւններ, որոնք իրօ՛ք կը զբաղին), այն ժամանակ՝ այն ինչ որ կը վերաբերի արտաքին գործերուն, պաշտպանութեան կամ տնտեսութեան զարգացման՝ կը մնայ Հայաստանի ժողովուրդին ու Հայաստանի ժողովուրդին կողմէ ընտրուած իշխանութեան գործը։ Բայց քանի որ այս հաստատութիւնները կը միջամտեն այդ գործերուն, կարծիք կը յայտնեն, իրականութեան մէջ կը խանգարեն իշխանութեան աշխատանքը: Այս իմաստով կարծեմ փոփոխութիւններ պէտք է ըլլան, եւ ինչպէս Աւետարանը կ՚ըսէ՝ եթէ լաւ հովիւներ ունենանք, որոնք լաւ հոգ կը տանին իրենց հօտին, մենք այս դժուարութիւններէն կ՚ազատինք:

Ժ. Ո. – Պարոն Այտապիրեան, ձեր ըսածը կ՚ենթադրէ՞ արդեօք, որ անհրաժեշտ է ունենալ նոր հաստատութենական կառոյց (ինստիտուցիոնալ մոդէլ) կամ նոր ձեւաչափ այդ յարաբերութիւններուն համար։ Անցեալին մենք ունէինք Սփիւռքի նախարարութիւն, ներկայիս ունինք Սփիւռքի գործերու գլխաւոր յանձնակատարի գրասենեակ: Կա՞յ անհրաժեշտութիւն նոր հաստատութենական կառոյցի մը:

Ռ. Ա. – Բարոյական առումով՝ այո՛, պատասխանս պիտի ըլլայ «այո՛»: Ներկայի կառոյցը լաւ չի գործեր։ Ուրեմն, այս մասին պէտք է մտածենք ու խօսինք՝ սկսելով իւրաքանչիւր հաստատութենէ: Հայկական եկեղեցին չի կրնար այս ձեւով շարունակել իր տարօրինակ եւ խանգարիչ գործելաոճը: Մենք հոս՝ Ֆրանսայի մէջ, օրինակներ ունինք, թէ ինչպէս մեր գաղութը խանգարուեցաւ այսօրուան Կաթողիկոսին կոշտ կեցուածքներուն պատճառով:

Երկրորդ՝ Հայաստանի իշխանութիւնները պէտք է լրջօրէն եւ ազնուօրէն յարաբերութիւններ մշակեն ու քաջալերեն այն հաստատութիւնները, որոնք տարիներ շարունակ աշխատած են ի նպաստ հայապահպանման: Կան կառոյցներ, որոնց անունները ես հոս առանց վարանելու կրնամ յիշել. Համազգայինը, Հ.Մ.Ը.Մ.-ը, Հայ Օգնութեան Միութիւնը, ՀԲԸՄ-ը (Բարեգործականը) եւ ուրիշներ, որոնց նոր ղեկավարութիւնները բաւական նոր յոյս կը ներշնչեն: Անհրաժեշտ է փոխադարձ յարգանքի միջավայր ստեղծել եւ միասին մտածել այս բոլորին մասին: Այսինքն՝ Հայաստանը չէ, որ իր նախկին նախարարութեամբ կամ այսօրուան յանձնակատարի գրասենեակով պիտի կարենայ մեզ այս դրութենէն դուրս բերել։

Հիմա ես, օրինակի համար, իմացայ, որ երեք շաբաթ առաջ Գալիֆորնիոյ մէջ խումբ մը գիտակից տղաք, նաեւ դաշնակցական առողջ մտածողութեան տէր կուսակցականներ, միասնաբար խորհրդաժողով մը կազմակերպած են յստակօրէն տարանջատելով հարցերը: Անոնք քննարկած են բացառապէս Սփիւռքի հանդէպ իրենց ղեկավարութեան պատասխանատւութեան հարցերը՝ ձեռնպահ մնալով Հայաստանի ներքաղաքական կեանքին միջամտելէ։ Ամբողջութեամբ համամիտ եմ անոնց արտայայտած կեցուածքին։ Այսպիսի տարրերու նախաձեռնութիւնները պէտք է բազմանան, եւ մենք պէտք է թիկունք կանգնինք անոնց։

Ժ. Ո. – Յուսանք։ Շնորհակալ եմ, պարոն Այտապիրեան։ 

Ռ. Ա. – Յուսանք եւ աշխատինք, որպէսզի կարենանք իրագործել այս բոլորը: Շնորհակալութի՛ւն։ Մնաք բարո՛վ։

Հարցազրոյցի տեսանիւթին կապը՝ ստորեւ.