Պանծալի կրթական հաստատութեան մը 100−ամեակը
Մելգոնեան կրթական հաստատութեան 100-րդ տարեդարձը տօնելու համար՝ հարիւրէ աւելի մելգոնեանցիներ փութացած էին Նիկոսիա (Կիպրոս)։ Զարմանք առթող երեւոյթ է դպրոցին փակումէն 20 տարի ետք դեռ տեսնել նախկին սաներու անխզելի կապուածութիւնը, նուիրումն ու խանդաղատանքը իրենց կրթական հաստատութեան հանդէպ։ Շատերու համար դպրոցը դարձած է իրենց ինքնութեան կերտման հիմնաքարը, պատանեկութեան ամենայիշատակելի ժամանակաշրջանը։ Թէեւ անոնք Մելգոնեան հաստատութիւն գալով՝ իբրեւ գիշերօթիկ աշակերտ, հեռացած են իրենց ծնողներէն, սակայն, կարծէք, այդ բաժանումը վերածուած է օրհնութեան։
Այս պարունակին մէջ երկու յատկանիշ եւս կարեւոր է յիշել. առաջինը՝ նախկին սաներու իրարու հանդէպ տածած եղբայրական զգացումն է։ Մելգոնեանցիները մեծ ընտանիք մը կը կազմեն, իրարու կը վերաբերին քոյր-եղբօր նման՝ այն աստիճան, որ ոչ-մելգոնեանցիները զիրենք ձեւով մը տարբեր, նոյնիսկ օտարական կը զգան անոնց միջավայրին մէջ։ Երկրորդ՝ զարմանալիօրէն մեծ է իրարու հետ ամուսնացած եւ ընտանիք կազմած մելգոնեանցի զոյգերուն թիւը։
Հարիւրամեակի տօնակատարութիւնները լաւագոյն առիթն էին անդրադառնալու Մելգոնեան եղբայրներու տեսլապաշտ նախաձեռնութեան. անոնք Արեւմտահայաստանէն տարագիր ու հայրենազուրկ հայութեան կրթական կարիքներու հոգածութիւնը համարած էին կարեւորագոյն առաքելութիւն՝ իրենց ամբողջ հարստութիւնը կտակելով այդ գերագոյն նպատակին։
Վայրի ընտրութիւնը եւս ռազմավարական նշանակութիւն ունէր։ Հարկաւոր էր նպատակայարմար ու ապահով վայր մը, որ առաւելագոյն չափով հասանելի ըլլար տարագիր հայութեան։ Ո՛չ Միջին Արեւելքը, ո՛չ Եւրոպան, ո՛չ Լիբանանն ու Սուրիան, ո՛չ ալ Յունաստանը, ուր տարագիր ու որբ հայերու մեծ համախմբումներ կային։ Հաստատութեան կայքին համար Կիպրոսի ընտրութիւնը շատ խելամիտ էր. կղզի մը, որ մօտիկ էր հայկական գաղթավայրերուն։ Այս ընտրութիւնը ժամանակի ընթացքին ցոյց տուաւ իր առաւելութիւնը եւ հետզհետէ դարձաւ աւելի ու աւելի բարենպաստ։
Բացի 1974-ի թրքական յարձակումէն, որ պատճառ դարձաւ կղզիի բաժանումին՝ ստեղծելով քաղաքական ու ընկերային տագնապներ եւ բազմաթիւ կիպրահայեր մղելով արտագաղթի, Կիպրոսը մինչեւ այսօր կը մնայ Միջին Արեւելքի քաղաքականապէս միակ կայուն ու բարգաւաճ երկիրը, որ միաժամանակ Եւրոպական Միութեան անդամ է։ Իսկ հայ համայնքին համար՝ անիկա ամէնէն բարենպաստ երկիրն է. միակ պետութիւնն է, որ արեւմտահայերէնը ճանչցած է իբրեւ փոքրամասնութեան լեզու՝ ապահովելով պետական հոգածութիւն։ Այսպէս, Կիպրոսի կառավարութիւնը ամբողջութեամբ կը հոգայ կղզիի շուրջ 3000 հաշուող հայ համայնքի բոլոր կրթական ծախսերը՝ Նարեկ վարժարաններու ուսուցիչներու վարձատրութիւնը, աշակերտներուն գիրքերու անվճար բաշխումը, դպրոցներու շինարարական ու բարենորոգման ծախսերը, ինչպէս նաեւ եկեղեցւոյ պաշտօնէութեան վարձատրութիւնը։
Մելգոնեան եղբայրները իրենց կտակով հիմքը դրին սփիւռքի կարեւորագոյն հաստատութիւններէն մէկուն։ Մեծ եղեռնէն ետք սփիւռքը ունեցած է բազմաթիւ նշանաւոր կրթական հաստատութիւններ, ինչպէս՝ Մխիթարեան վարժարանները, ապա ճեմարանները, աւելի ուշ՝ Հայկազեան համալսարանը, սակայն Մելգոնեան եղբայրներուն կառոյցը կը հանդիսանայ առաջին սփիւռքեան համազգային կրթական հաստատութիւնը։
Անհրաժեշտ է երախտագիտութեամբ յիշել ՀԲԸՄ-ի սկզբնական շրջանի ղեկավարութեան կարեւոր դերը, որ իբրեւ Մելգոնեան եղբայրներու կտակակատար՝ յաջողեցաւ իրականացնել անոնց տեսլականն ու գերազանցել սպասումները։ Իբրեւ որբանոց հիմնուած հաստատութիւնը վերածուեցաւ կրթական որակեալ կեդրոնի, սփիւռքի առաջին նոր կրթեալ սերունդը հասցնող կրթարանի, որուն սաները ապագային հանրային ու տնտեսական հաստատութիւններու մէջ ղեկավար դիրքեր պիտի գրաւէին։
Սակայն, պատմութիւնը կրնայ նոյն երախտագիտութեամբ չյիշել նոյն հաստատութեան ներկայի ղեկավարութիւնը, որ հակառակ հիմնադիրներու կամքին ու տեսլականին, 2005-ին որոշեց փակել դպրոցը՝ կալուածը վաճառելու նպատակով, ի գործ դնելով ոչ-ինքնաբաւ հաստատութիւնները փակելու իր շուկայապաշտական նոր վարդապետութիւնը։ Որոշում մը, որուն մինչեւ օրս դէմ կ՚արտայայտուին նախկին սաներն ու հանրային կարծիքը։ Սակայն, քանի դեռ դպրոցին կալուածը չէ վաճառուած, վերջին խօսքը տակաւին ըսուած չէ եւ որեւէ շրջադարձ կրնայ պատահիլ։
Ժ.Չ. ■
