Թուրքիա−Իսրայէլ՝ մրցակցութի՞ւն, թէ՞ գործակցութիւն

Իրանի դէմ ԱՄՆ-Իս­րա­յէլ պա­տերազ­մին զու­գա­հեռ՝ կը ստեղ­ծուի Իս­րա­յէլ-Թուրքիա հա­կամար­տութեան սուր ճա­կատ մը, որ առ այժմ կը դրսե­ւորուի միայն Սու­րիոյ մէջ՝ Իս­րա­յէլի կող­մէ Ալ-Շա­րաայի կա­ռավա­րու­թեան դէմ յար­ձա­կումնե­րով։ Վեր­ջինս կը վա­յելէ Թուրքիոյ նե­ցուկն ու զի­նակ­ցութիւ­նը։ Ալ-Շա­րաա, Թուրքիոյ օգ­նութեամբ, տա­պալեց Պա­շար ալ-Ասա­տի վար­չա­կար­գը։

Ան­ցեալին բա­րեկամ եր­կիրներ ըլ­լա­լով հան­դերձ՝ Հոկ­տեմբեր 7-ի Հա­մասի յար­ձա­կու­մէն ետք Թուրքիա-Իս­րա­յէլ յա­րաբե­րու­թիւննե­րը աւե­լի ու աւե­լի շեշտակի կեր­պով թշնա­մական դար­ձան, թէեւ այս ըն­թացքին եր­կուքին մի­ջեւ առեւ­տուրը շա­րու­նա­կուե­ցաւ։ Ասոր մե­ծագոյն ար­տա­յայ­տութիւնն է Ազեր­պայճա­նի կող­մէ քա­րիւ­ղի վա­ճառ­քը Իս­րա­յէլին, որ կը կա­տարուի Թուրքիոյ մի­ջոցով։

Սա­կայն, իս­րա­յէլա­ցի քա­ղա­քագէտ­նե­րը յա­ճախ ար­տա­յայ­տած են այն կար­ծի­քը, որ Իրա­նէն ետք Թուր­քիան պի­տի ըլ­լայ տա­րա­ծա­շրջա­նին մէջ իրենց մե­ծագոյն թշնա­մին։ Եր­կու եր­կիրնե­րուն մի­ջեւ լա­րումը հետզհետէ կը սաստկանայ։ Իս­րա­յէլի կա­ռավա­րու­թեան կող­մէ Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թեան ճա­նաչումն ալ մի­ջոց­նե­րէն մէկն էր հա­կադար­ձե­լու Թուրքիոյ կող­մէ՝ պա­ղես­տինցի­ներուն դէմ Իս­րա­յէլի գոր­ծած ցե­ղաս­պա­նու­թեան ամ­բաստա­նու­թեան. թէեւ Իս­րա­յէլի խորհրդա­րանը վեր­ջին վայրկեանին առ­կա­խեց ճա­նաչ­ման օրի­նագի­ծը՝ նոր խորհրդա­րանա­կան ընտրու­թիւննե­րը պատ­ճա­ռաբա­նելով։

Եթէ Իրա­նի եւ ԱՄՆ-Իս­րա­յէլ զոյ­գի թշնա­մու­թիւնը անժխտե­լի է, պա­րագան նոյ­նը չէ Թուրքիոյ եւ ԱՄՆ-Իս­րա­յէլ յա­րաբե­րու­թիւննե­րուն մէջ։ Թուրքիան Հիւ­սիս-ատ­լանտեան դա­շին­քի կազ­մա­կեր­պութեան (ՕԹԱՆ) լիար­ժէք ան­դամ է եւ ԱՄՆ-ի դաշ­նա­կիցը։ Թուրքիա ունի դա­շին­քին երկրորդ մե­ծագոյն բա­նակը եւ վեր­ջին շրջա­նին ռազ­մարդիւ­նա­բերու­թեան մար­զին մէջ իր զի­նանո­ցին 70 առ­հա­րիւ­րի ար­տադրու­թիւնը ինք կ՚ապա­հովէ։ Այ­սուհան­դերձ, ԱՄՆ-ի զօրակ­ցութիւ­նը կը հա­կի դէ­պի Իս­րա­յէլ, երբ Իս­րա­յէլ-Թուրքիա մրցակ­ցութեան հարց ծա­գի։ Իս­րա­յէլ կրցաւ պար­տադրել ԱՄՆ-ին, որ Յու­լիս 7-ին Ան­գա­րայի մէջ կա­յացած ՕԹԱՆ-ի վեհա­ժողո­վին առի­թով՝ նա­խագահ Թրամփ հրա­ժարի Թուրքիան վերստին F-35 ռազ­մա­կան օդա­նաւե­րու ար­տադրու­թեան ծրա­գրին մէջ ներգրա­ւելէ։

Որ­քան որ Թուրքիան ՕԹԱՆ-ի ան­դամ եր­կիր է, սա­կայն բնաւ ինքզինք չէ կաշ­կանդած դա­շին­քին ռազ­մա­վարա­կան որո­շումնե­րով։ Ան Ռու­սաստա­նի հան­դէպ պատ­ժա­միջոց­ներ չէ կի­րար­կած, գնած է ռու­սա­կան S-400 հա­կահրթի­ռային հա­մակար­գեր եւ Ռու­սաստա­նի դի­մած է հիւլէակա­յան կա­ռու­ցե­լու հա­մար։

Այս ինքնիշ­խան որո­շումնե­րուն ետին, Թուրքիան ու­նի նաեւ իր պատ­ճա­ռաբա­նուած վե­րապա­հումնե­րը ԱՄՆ-ի եւ ՕԹԱՆ-ի դաշ­նա­կից­նե­րուն հան­դէպ՝ յատ­կա­պէս քրտա­կան հար­ցին պատ­ճա­ռով։ Սու­րիոյ եւ Իրա­քի մէջ «Իս­լա­մական պե­տու­թեան» դէմ պայ­քա­րի ընթացքին՝ ԱՄՆ-ն ու Եւ­րո­պան զի­նեցին Սու­րիոյ եւ Իրա­քի քիւրտե­րը՝ զօ­րակ­ցե­լով անոնց ինքնա­վարու­թեան եւ նոյ­նիսկ ան­կա­խու­թեան։ Թուրքիան այս հար­ցին շուրջ պայ­քա­րեցաւ ԱՄՆ-ի դէմ։ Ասա­տի ան­կումէն ետք, Թուրքիոյ պնդու­մով, Ալ-Շա­րաայի կա­ռավա­րու­թիւնը զէն­քի ու­ժով ստի­պեց, որ քրտա­կան զի­նեալ ջո­կատ­նե­րը ներգրա­ւուին սու­րիական բա­նակին մէջ։

ԱՄՆ-ի հա­մար Իս­րա­յէլն ու Թուր­քիան կա­րեւոր յե­նակէ­տեր են՝ Մի­ջին Արե­ւել­քի մէջ իր ներ­կա­յու­թիւնը ամ­րապնդե­լու հա­մար։ Իրա­նի դէմ պա­տերազ­մին կրած ձա­խողու­թիւննե­րուն դի­մաց՝ ԱՄՆ-ը կը ջա­նայ Թուրքիան եւ Սու­րիան ներգրա­ւել Իրա­նի դէմ պա­տերազ­մին, մաս­նա­ւորա­պէս՝ «Հեզպոլլահ»-ի դէմ պայ­քա­րին մէջ։

Յու­լիս 7-ին Ան­գա­րայի մէջ ՕԹԱՆ-ի վեհա­ժողո­վէն ետք՝ ԱՄՆ-ի կող­մէ Իրա­նի վրայ յար­ձա­կումնե­րուն վերսկսի­լը (ինչ որ վի­ժեցուց եր­կու եր­կիրնե­րուն մի­ջեւ ստո­րագ­րուած պա­տերազ­մի եր­կամսեայ դա­դրեց­ման յու­շա­գրին պայ­մա­նադ­րու­թիւ­նը), ինչպէս նաեւ Իս­րա­յէլի կող­մէ Լի­բանա­նի ռմբա­կոծու­մը, կը յու­շեն նոր զի­նակից­ներ ներգրա­ւելով պա­տերազ­մը շա­րու­նա­կելու ԱՄՆ-ի մտադ­րութիւ­նը։ Ար­դեօք Թուրքիան որ­քա­նո՞վ պատ­րաստ է ներգրա­ւուե­լու Իրա­նի դէմ պա­տերազ­մին, նոյ­նիսկ եթէ ատոր «վարձատրութիւնը» F-35-ի ար­տադրու­թեան ծրագրին  մէջ ընդգրկուիլն ըլլայ։

Ժ.Չ. ■