Զաքար Քէշիշեանի հետ զրոյցը ընթացաւ Պէյրութի մէջ Համազգայինի կազմակերպած գիրքերու փառատօնին առթիւ. քննարկեցինք Համազգայինի աշխարհասփիւռ գործունէութիւնը, ներկայ գործունէութեանց մէջ երիտասարդները ներգրաւելու արդի մօտեցումները։
***
«Նոր Յառաջ» – Ինչո՞ւ Համազգայինի 95-ամեակին առթիւ կազմակերպուեցաւ գիրքի փառատօնը։ Մինչեւ հիմա Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը կը կազմակերպէր նման փառատօներ, հիմա կարծէք նախաձեռնութիւնը ձեզի անցած է։ Ի՞նչ է հիմնական նպատակը այս փառատօնի կազմակերպման Պէյրութի մէջ։
Զաքար Քէշիշեան – Աշակերտական տարիներէս ամէն տարի կ՚երթայինք Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան կազմակերպած գիրքի փառատօնին, գիրքի հետ առնչուելու, գնելու, կարդալու: Համազգայինը ունի նոյն առաքելութիւնը հայոց լեզուի, մշակոյթի, գիրի, գրականութեան նկատմամբ սէր եւ մթնոլորտ ստեղծելու: Այդ հեռանկարով է որ մեր հրատարակչութեան տնօրէն պրն Յակոբ Հաւաթեանը նախաձեռնեց այս գիրքի ցուցահանդէսին՝ եւ վստահաբար աւանդութեան մը վերածուելու հեռանկարը կրնայ ունենալ, որ գեղեցիկ է նոր սերունդը կապելու գիրի եւ գրականութեան հետ:
Ուրախալի է հաստատել, որ Սփիւռքէն եւ Հայաստանէն բազմաթիւ հրատարակչատուներ կը մասնակցին այս գիրքի փառատօնին եւ այդ առումով մտաւորականութիւնը քով-քովի կու գայ խորհրդածելու գիրքի ճակատագրին՝ ապագային, ներկային շուրջ եւ տեղի կ՚ունենայ քննարկում: Համազգայինը հայագիտութեան եւ առհասարակ հայկական արժէքներու, բայց մա՛նաւանդ հայոց լեզուի եւ գրականութեան զարգացման համար առաջնահերթ գործ կ՚ընէ, ինչպէս օրինակ «Բագին» ամսագիրը, որ կը շարունակէ ունենալ իր դերակատարութիւնը. գիրի, գրականութեան տարածման առումով մեծ յանձնառութիւն մըն է Համազգայինի համար եւ ես կը կարծեմ՝ պատուով կը կատարէ:
Մենք կը պատրաստենք հայ ուսուցիչներ: Ժամանակին Համազգայինը ունեցած է Հայագիտական հիմնարկ, որու շրջանաւարտները այսօր Սփիւռքի մէջ ամէնուրեք են իբրեւ խմբագիրներ, ուսուցիչներ, տնօրէններ, գրողներ: Այս օրերուն մենք այդ գործունէութիւնը կը կատարենք Հայաստանի պետական համալսարանին եւ Լիբանանի Հայկազեան համալսարանին հետ գործակցաբար եւ անոնք որոնք կը փափաքին հայագիտութիւն ուսանիլ, Համազգայինը նիւթական ներդրում կը կատարէ իրենց ուսման համար: Նախ Հայկազեանի մէջ, որոնք կը ստանան հայագիտական կամ յատկապէս մանկավարժական BA մը, այնուհետեւ MA տիտղոսին համար երկու տարի կը շարունակեն Հայաստանի համալսարանին մէջ, կ՚աւարտեն յատուկ ծրագիր մը, ապա կ՚ուղեւորուին դէպի Սփիւռք, որպէսզի դպրոցներու մէջ դառնան հայերէնի եւ հայոց պատմութեան ուսուցիչներ: Այս ծիրէն ներս աւելի քան 10 ուսանող աւարտած է եւ այսօր տարբեր համայնքներու մէջ կը պաշտօնավարեն:
Մենք ունինք նաեւ հրատարակչական ծրագրեր: Դասագիրքեր կը հրատարակենք, ինչպէս վերջերս հրատարակեցինք մանկապարտէզի արդի երեք դասագրքեր, որոնք սիրուած եւ փնտռուած գիրքեր են: Զուգահեռաբար պատրաստութեան ընթացքի մէջ է Հայոց պատմութեան եռահատոր շարքը, առաջինը լոյս տեսած է եւ փորձարկման շրջանի մէջ է, մնացեալը շուտով կը հրատարակուի: Կը հաւատանք խորապէս որ հայ լեզուն, հայ մշակոյթը Սփիւռքի մէջ պահել-պահպանելը Համազգայինի գլխաւոր առաքելութիւնն է, որուն նուիրուած են աշխարհի 19 երկիրներու մայրաքաղաքներու եւ նոյնիսկ արուարձաններու մէջ տարածուած մեր մասնաճիւղերը: Ամէնուրեք Համազգայինի ձայնը կը լսենք մշակութային ձեռնարկի մը իրագործմամբ: Մենք ունինք գեղարուեստի դպրոցներ յատկապէս Լիբանանի եւ Սուրիոյ մէջ, որոնք, հակառակ քաղաքա-տնտեսական դժուարագոյն պայմաններուն, կը գործեն, իւրաքանչիւրը 7-800 աշակերտ ունի:
Ա՛յս է մեր ուղղութիւնը: Մեր ամենաերիտասարդ մասնաճիւղերն են՝ Քուէյթի եւ Մոսկուայի մասնաճիւղերը, վերջինիս շաբաթօրեայ դպրոցներուն թիւը հետզհետէ կ՚աճի եւ բազմաթիւ հայորդիներ այդ օտար միջավայրին մէջ հայոց պատմութիւն, հայ երգ, պար կը սորվին: Մինչ Քուէյթի մեր մասնաճիւղը շուտով իր 10-ամեակը պիտի նշէ, նոյնպէս ունի երգչախումբ, թատերախումբ եւ պարախումբ: Ունինք մեր ճեմարանները՝ Լիբանանի Ասլանեան ճեմարանը՝ աւելի քան 500 աշակերտներով, Սիտնիի, Մարսիլիոյ եւ այլ վայրերու մէջ ճեմարաններ: Դպրոցական ցանց մըն ալ ունինք, որովհետեւ կը հաւատանք որ հայեցի կրթութիւնը հայկական դպրոցի մէջ տարբեր կ՚ըլլայ: Դպրոցներուն զուգահեռ, մեր գեղարուեստի խումբերուն մէջ հայ աշակերտներու ընդգրկումը յաւելեալ ազդակ է, որ անոնք մնան հայեցի մթնոլորտի մէջ եւ մշակոյթի ու կրթութեան ճամբով առնչուին իրենց արմատներուն:
«ՆՅ» – Անձնապէս խմբավար էք, բաւական գործունէութիւն կը ծաւալէք Լիբանանի եւ Հայաստանի մէջ։ Ինչպիսի՞ աշխատանք կը տանիք։
Զ. Ք. – Արցախի մէջ, հիմա Հայաստան կրնանք ըսել, որովհետեւ Շուշիի Վարանդա երգչախումբը երկու տարի է համերգներ կու տայ Երեւանի մէջ: Անցեալ տարի Վարանդայի գործունէութեան 33-րդ տարին էր, ցաւօք սրտի ոչ թէ Շուշիի, այլ Երեւանի, Աբովեան քաղաքի եւ Մասիս քաղաքի մէջ համախմբուած արցախցիներով ելոյթներ ունեցանք:
«ՆՅ» – Միջին Արեւելքի քաղաքական եւ այլ ցնցումներուն բերումով ժողովրդագրական տեղաշարժերը դէպի Եւրոպա, Հայաստան, որքանո՞վ կ’ազդեն Համազգայինի գործունէութեան վրայ, որովհետեւ վերջապէս բնակչութեան նուազումը իր հետեւանքները կ՚ունենայ եւ օտար երկիրներ երթալով՝ որքանո՞վ համազգայնականները կրնան շարունակել իրենց գործունէութիւնը։
Զ. Ք. – Ես Համազգայինի Բարսեղ Կանաչեան երաժշտական գոլէճի առաջին աշակերտներէն եմ եւ եթէ Համազգայինը հոս երաժշտանոց չունենար, թերեւս իմ ճակատագիրս այլ ըլլար եւ ես երաժիշտ չըլլայի կամ չկրնայի երաժշտական նուաճումները՝ իբրեւ շուիահար, դուդուկահար, խմբավար եւ այլն իրագործել ո՛չ Լիբանանի, ո՛չ ալ Արցախի մէջ: Տեսէք թէ ինչպիսի կարեւոր դերակատարութիւն ունին մեր գեղարուեստի, ստեղծագործական խումբերը մեր իրականութեան մէջ: Ատոր համար է որ համազգայնականը ո՛ր երկրին մէջ ալ ըլլայ՝ իր աղերսը, կապուածութիւնը կ՚ունենայ տեղւոյն հայկական կեանքի մշակոյթի բնագաւառին մէջ: Եթէ համազգայնական մը Լիբանանէն Ամերիկա երթայ, շատ-շատ են հոն կեդրոնները: Ոգին որ կու գայ 97 տարիներու խորքէն,– շուտով մենք 100-ամեակը պիտի տօնենք Համազգայինին,– ստեղծած է ձեւով մը Հայաստանէն դուրս Հայաստան մը այլ միութիւններուն նման՝ ինչպէս ՀԲԸՄ-ը, Թէքէեան Մշակութային Միութիւնը եւ այլք, բոլորը փոքրիկ Հայաստաններ են Սփիւռքի մէջ՝ հայը հայ պահող, մշակութային միջավայրի մէջ պահող, ինքնութիւնը չկորսնցնելու մղող: Ո՛ւր ալ ըլլան անպայման կը շարունակեն իրենց գործունէութիւնը, որովհետեւ ուղղութիւնը նոյնն է, ոգին նոյնն է, ստեղծողները հզօր մարդիկ եղած են՝ Լեւոն Շանթ, Նիկոլ Աղբալեան, Համօ Օհանջանեան, Գասպար Իփէկեան եւ այլք, որոնք ոչ միայն կերտած են առաջին Հանրապետութիւնը դառնալով նախարար, խորհրդարանի ներկայացուցիչ, վարչապետ, հետագային դարձած՝ վտարանդիներ, բայց փոխանակ յուսալքուելու, ընկրկելու՝ տեսիլքը ունեցած են ամուր մնալու, ստեղծելով կառոյց մը, որուն շուրջ համախմբուին նախ հրատարակչական եւ կրթական, ապա աւելի ուշ մշակութային ամուր հիմերու վրայ մեր Սփիւռքի կեանքը: Եւ պատկերացուցէք եթէ չըլլան մեր այս մշակութային միութիւնները, առանց անոնց մենք գոյութիւն կ՚ունենայի՞նք Սփիւռքի մէջ: Անտարակոյս՝ ո՛չ, շատոնց ճահճացած, ուծացած եւ ձեւով մը անհետացած կ՚ըլլայինք թերեւս հայրենիքէն դուրս:
Այս իմաստով առաջին հարիւրամեակին համար հիմնադիր սերունդը յաջողած կը նկատուի եւ այժմ մեր հերթն է արդի ժամանակներուն յարմարիլ եւ այս ժամանակներու ընծայած պայմաններուն մէջ յարատեւել, շարունակել մեր ինքնութիւնը Սփիւռքի մէջ յանուն այսօրուան եւ վաղուան Հայաստանին:
«ՆՅ» – Իսկ սերնդափոխութիւնը կը կատարուի՞։
Զ. Ք. – Լիբանանի օրինակը տամ: Մեր գեղարուեստի խումբերուն մէջ 800-է աւելի մանուկներ, պատանիներ եւ երիտասարդներ կան, որոնք պիտի մեծնան եւ դառնան համազգայնականներ, որոնք յաջորդ սերունդին համար պիտի տանին բոլոր կազմակերպչական աշխատանքները: Այս տարի Համազգայինի Ֆորումին՝ Երեւանի մէջ, երիտասարդ կազմակերպիչներէն էին նախկին համազգայնականները: Ի միջի այլոց Համազգայինի Ֆորումը այս տարի ամբողջացուց իր երեսունամեակը. ան կը համախմբէ աշխարհի տարբեր կողմերէ երիտասարդներ, նախապէս կայացած է Լիբանանի մէջ, ապա անկախութենէն ետք Երեւան եւ Արցախ տեղի կ’ունենային այս ծրագրերը, երբ աշխարհի տարբեր համայնքներէն երիտասարդներ կու գային եւ մշակութային տասնօրեակ մը կ’ապրէին, նոյնիսկ շատեր հայերէն չգիտնալով: Եւրոպայի համար ունինք եռօրեայ Utlinx ծրագիրը, ուր Եւրոպայի տարբեր երկիրներէն կը միանան մեծաթիւ երիտասարդներ, Ամերիկայի համար ունինք Artlinx-ը, պատանիներու համար՝ Փեթակ տասնօրեայ ծրագիրը…, այսպիսի ծրագրեր ունինք, որոնց կարեւորութեան կը հաւատանք եւ մեծ ներդրում կ’ունենանք այդ բոլորը յաջողցնելու համար:
«ՆՅ» – Ներկայ թուային աշխարհը որքանո՞վ կ’ազդէ մշակութային կեանքին, որ հիմնուած է մարդկային յարաբերութիւններու, անմիջական հաղորդակցութեան վրայ։
Զ. Ք. – Նախ ըսեմ, որ թուային կեանքին մէջ մտած է Համազգայինը. «Բագին»-ը ամբողջութեամբ թուայնացուած է, Համազգայինի հրատարակութիւնները կը թուայնացնենք եւ առցանց կը տարածենք, ունինք «Մտամարզ» մանկապատանեկան յաւելուածի ծրագիրը: Նոյնպիսի ծրագրեր պիտի շարունակենք ունենալ, որովհետեւ նոր սերունդին հետ պէտք է խօսիլ ի՛ր լեզուով եւ ի՛ր հետաքրքրութիւններով: Անշուշտ մարդէ ի մարդ շփումը այլ է, ատոր համար կը շարունակենք անոր առաջնային կարեւորութիւն տալ: Լիբանանի եւ Սուրիոյ պէս հայահոծ համայնքներու համար շատ դիւրին է թերեւս, Մարսիլիոյ մէջ նմանապէս շատ դիւրին է թերեւս Ճեմարան մը ունենալ մեծաթիւ աշակերտներով, այն աստիճան որ ստիպուեցանք շէնքը ընդարձակել որպէսզի աւելի մեծ աշակերտական հոսք դիմաւորենք: Սակայն այլ երկիրներու մէջ, ուր աշխարհագրական տարածքները շատ մեծ են, դժուարութիւններու կը հանդիպինք, բայց այնուամենայնիւ ամէն տեղ ունինք մեր ստեղծագործական երգչախումբերն ու պարախումբերը, նայած ո՞ւր կը գործենք ապակեդրոն ձեւով, ի՞նչ կարիքներ կան եւ ի՞նչը առաջնային է տեղւոյն երկրին համար:
«ՆՅ» – Այս բոլորին նիւթական ապահովութիւնը ինչպէ՞ս կը կայանայ։
Զ. Ք.– Լաւ, նուիրական, ինքզինք հաստատած գործը կը գտնէ իր նուիրատուն: Ունինք բարերարներ, ունէինք նաեւ մեր ֆոնտերը, որոնք առ այժմ լիբանանեան դրամատներուն մէջ արգելափակուած են, սակայն միշտ ալ մեր իւրաքանչիւր աշխատանքը,– ուրախալի է մատնանշել,– ձեռնհաս հայորդիներ կը հովանաւորեն՝ նախ հաւատալով այդ գործին, ապա վստահելով Համազգայինին որ այդ գործը կը ղեկավարէ:
«ՆՅ» – Ինչպէ՞ս կը տեսնէք Սփիւռքի ապագան։ Այսօր գոյութիւն ունի Հայաստանի պետութիւն. ինչպէ՞ս են յարաբերութիւնները։
Զ. Ք. – Մեր գործունէութեան կարեւոր մարզերէն է հայրենիքի հետ կապը: Մենք արդէն 30 տարիէ ի վեր Հայաստանի մէջ՝ Երեւան, Արցախի մէջ ունէինք, Գիւմրիի մէջ ունինք մեր գրասենեակները, որոնք կ’ապահովեն հայրենիքի հետ մեր կապը: Հայրենիքէն արուեստագէտներ կու գան Սփիւռք ելոյթներ կ’ունենան՝ բեմադրութիւն, պարախումբի ղեկավարութիւն, երգչախումբի խմբավարութիւն…, հերթաբար կը փոխուին անոնք, իսկ Համազգայինը իբրեւ արեւմտահայ արժէքներ կրող, արեւմտահայ գրականութիւնը ծանօթացնելու համար գիրքեր կը հրատարակէ Հայաստանի մէջ, գիտաժողովներ կը կազմակերպէ, որոնց գիտական ուսումնասիրութիւնները կը հրատարակուին գիրքերու մէջ: Կապը ամուր է հայրենիքի հետ. այդ գիտակցութեամբ է, որ ստեղծած ենք գրասենեակներ: Իսկ Սփիւռքը ինչքանո՞վ պիտի յարատեւէ. հայ մնալը սեփական որոշումի հարց է, մանաւանդ արդի ժամանակներուն, մանաւանդ համացանցի գիւտի այս դարուն: Մենք կ’ապրինք հայօրէն, անոր համար ունինք մեր մշակութային խումբերը: Մեր ձեռքն է հայութիւնը: Սփիւռքը ինք կ’որոշէ ինչքան կ’ուզէ ապրիլ: Բայց դժբախտաբար քիչ են հայօրէն ապրող մարդիկը եւ հետզհետէ աւելի կը նուազին: Այնքան ատեն որ կան որոշողներ, որոնք կ’ուզեն հայ մնալ, կը շարունակուի հայութիւնը Սփիւռքի մէջ:
«ՆՅ» – Կառոյցներ կան, որոնք կ’օգնեն մշակոյթի փոխանցման, մանկութենէն թրծելու, լեզուն իւրացնելու եւ այդպէս ապրելու։ Հարցը անոնք են, որոնք հնարաւորութիւն չունին՝ բնականաբար պէտք է իրենց հետ կապ հաստատել եւ գիտակցութիւնը արթնցնել։
Զ. Ք. – Այո՛, այդ բոլորը Համազգայինը կը կատարէ: Մենք հիմա ունեցանք առցանց ճեմարանը, ուր աշխարհի բոլոր երկիրներէ մանուկներ, պատանիներ, երէցներ կրնան հայերէն լեզուի, հայոց պատմութեան դասերու հետեւիլ: Նոր սկսած ծրագիր մըն է, տարբեր երկիրներէ ուսուցիչներ կ’ընտրուին, որպէսզի տուեալ երկրէն աշակերտներուն հետ կարենան դիւրաւ հաղորդակցիլ:
Հարցազրոյցը վարեց՝
ԺԻՐԱՅՐ ՉՈԼԱՔԵԱՆ ■
Հարցազրոյցը՝ ամբողջութեամբ, ստորեւ.
