Համաշխարհային անկարգութիւն եւ առեւտուրի ու տիրապետութեան նոր ուղիներ

2000-ական թուական­նե­րու տնտե­սական հա­մաշ­խարհայ­նա­ցու­մէն ետք, որ որոշ չա­փով մի­ջազ­գա­յին յա­րաբե­րու­թիւննե­րու մէջ առե­րես կար­գուկա­նոն կ՚են­թադրէր, ներ­կա­յիս՝ թուային հա­ղոր­դակցու­թեան մի­ջոց­նե­րու տի­րապե­տու­թեան պայ­մաննե­րուն տակ, անօ­րէնու­թիւնն ու անար­դա­րու­թիւնը դար­ձած են կա­նոն։ Թե­րեւս աշ­խար­հի կար­գը միշտ ալ այսպէս եղած է. մեծ պե­տու­թիւննե­րը, իրենց կամ­քը պար­տադրե­լով եւ ռազ­մա­վարա­կան շա­հերը պաշտպա­նելու հա­մար, դի­մած են ամէն տե­սակ անօ­րինա­կան մի­ջոց­նե­րու։ Յա­ճախ, օրի­նակա­նու­թեան ու մարդկա­յին իրա­ւունքնե­րու յար­գանքի ար­տա­քին դի­մակով քօ­ղար­կուած, անոնք որո­գայթներ լա­րած են իրենց չեն­թարկուող վար­չա­կար­գե­րուն դէմ։ Սա­կայն այ­սօր անոնք այնքան ամ­բարտա­ւան դար­ձած են, որ այ­լեւս չեն ծած­կեր իրենց խա­ղը՝ բա­ցայայ­տօ­րէն ոտ­նա­կոխե­լով մի­ջազ­գա­յին իրա­ւունքը, մարդկա­յին իրա­ւանց սկզբունքներն ու բնա­պահու­թիւնը։ Անոնք կը վա­րեն վնա­սաբեր մի­ջազ­գա­յին քա­ղաքա­կանու­թիւն մը՝ ան­կա­յու­նացնե­լով իրենց անհնա­զանդ պե­տու­թիւննե­րը։

Նախ­քան Պեր­լի­նի պա­տի փլու­զումը, եր­կու մեծ գեր­տէ­րու­թիւննե­րու՝ Միացեալ Նա­հանգնե­րու եւ Խորհրդա­յին Միու­թեան մի­ջեւ որոշ հա­մաձայ­նութիւն մը կը տի­րէր՝ աշ­խարհի տար­բեր ցա­մաքա­մասե­րու եր­կիրնե­րը իրենց ազ­դե­ցու­թեան գօ­տինե­րուն մէջ բաժ­նե­լու առու­մով։ Սա­կայն ԱՄՆ-ու եւ ազատ աշ­խար­հի յաղ­թա­նակով, փո­խանակ կա­ցու­թեան բա­րելաւ­ման, Միացեալ Նա­հանգները դար­ձաւ մի­ջազ­գա­յին օրէն­քը անար­գող աւե­րիչ ռազ­մավարու­թեան առա­ջամար­տի­կը. Եու­կոսլա­ւիան կազ­մա­լու­ծուեցաւ, «արա­բական գա­րուն»-նե­րը քան­դե­ցին Իրա­քը, Սու­րիան եւ Լի­պիան…։ Ուքրաինայի պա­րագան ալ կը մատ­նէ Ռու­սաստա­նի կայ­սե­րապաշ­տա­կան նկրտումնե­րը։ Հայ­կա­կան կող­մին հա­մար ող­բերգա­կան էր Ար­ցա­խի կո­րուստը, որ նոյնպէս մի­ջազ­գա­յին յա­րաբե­րու­թիւննե­րու ծի­րին մէջ ԵԱՀԿ-ի Մինսքի խմբա­կի երեք մեծ պե­տու­թիւննե­րու շա­հերու բախ­ման հետեւանքն էր։

Թրամ­փի նա­խագա­հու­թեան օրօք կա­ցու­թիւնը շատ աւե­լի ան­կա­յու­նա­ցաւ։ Գա­նատա­յի, Կրէօն­լանտի եւ Փա­նամա­յի նման ան­կախ պե­տու­թիւն­ներ իւ­րացնե­լու անոր մտադ­րու­թիւ­նը այս ան­կարգու­թեան բա­ցար­ձակ օրի­նակը դար­ձաւ, չհա­շուած՝ ան­կախ պե­տու­թիւննե­րու ղե­կավար­նե­րու առե­ւան­գումը (ինչպէս Վե­նեզուելա­յի նա­խագահ Մա­տու­րո­յի պա­րագան), ապա նաեւ իրան­ցի ղե­կավար­նե­րու սպա­նու­թիւնը։ Ասոնց կը գու­մա­րուի Իս­րա­յէլի գա­ղու­թա­տիրու­թեան նե­ցուկ կանգնի­լը, եւ որ ամէ­նէն անըն­դունե­լին է՝ Մի­ջազ­գա­յին պատժական ատեա­նի դա­տաւոր­նե­րը պատ­ժա­միջոց­նե­րու են­թարկելն ու ու­նեզրկե­լը։ Անօ­րինա­կանու­թեան հաս­տա­տու­մը շա­րու­նա­կուե­ցաւ կրօ­նական տար­րի օգ­տա­գոր­ծումով՝ կա՛մ իբ­րեւ մի­ջազ­գա­յին ահա­բեկ­չութեան գոր­ծիք, կա՛մ իբ­րեւ պե­տակա­նաշի­նու­թեան գա­ղափա­րախօ­սու­թիւն, ինչ որ ծնունդ տուաւ մո­լեռանդ ու ծայ­րա­յեղա­կան շար­ժումնե­րու։

Այս պայ­մաննե­րուն մէջ, տա­րա­ծաշրջա­նային մի­ջին տա­րողու­թեամբ եր­կիրներ, ինչպէս՝ Իրա­նը, Փա­քիս­տա­նը եւ Թուրքիան, շա­հաւոր դուրս եկան։ Զգու­շա­նալով ար­տա­քին անվտան­գա­յին ան­կա­յու­նութե­նէն՝ անոնք դի­մեցին ինքնա­պաշտպա­նու­թեան մի­ջոց­նե­րու, հզօ­րացան, եւ կարգ մը մար­զե­րու մէջ դար­ձան մեծ պե­տու­թիւննե­րու մրցա­կից­ներ՝ միաժա­մանակ հան­դէս գա­լով որ­պէս տա­րածաշրջա­նային խա­ղաղու­թեան միջ­նորդներ։

Մի­ջազ­գա­յին յա­րաբե­րու­թիւննե­րու քայ­քայման ետին կ՚ու­րուագ­ծուի նոր քար­տէս մը, որ կը մի­տի տի­րանալ ու­ժա­նիւ­թի աղ­բիւրնե­րուն եւ վե­րա­հսկել ով­կէանո­սային եր­թե­ւեկու­թիւ­նը, ուր ակնյայտ է Միացեալ Նա­հանգ­նե­րու եւ Չի­նաս­տա­նի նման եր­կու գեր­տէ­րու­թիւննե­րու մրցակ­ցու­թիւ­նը։ Չի­նաս­տան տա­րինե­րէ ի վեր կ՚աշ­խա­տի վե­րակա­ռու­ցել ան­ց-

եալի մե­տաք­սի ճա­նապարհնե­րը իբ­րեւ այ­լընտրան­քա­յին եր­թուղի­ներ՝ շրջան­ցե­լով մի­ջազ­գա­յին նա­ւար­կութեան ու­ղի­ները։ Ճիշդ այս պայ­մաննե­րուն մէջ է, որ Հա­յաս­տա­նէն անցնող «TRIPP» ճա­նապար­հը մի­ջազ­գա­յին առեւ­տուրի նոր քար­տէ­սին մէջ պի­տի գրա­ւէ իր ուրոյն տեղը։ Նմանապէս, Իրանի կողմէ Հորմուզի նեղուցի փակումը ցոյց կու տայ միջազգային առեւտուրի մէջ Իրանի դերակատարութեան հզօրացումն ու ԱՄՆ-ու գերիշխանութեան նահանջը։

Ժ.Չ. ■