ՓԱ­ՐԻԶ – Sciences Po-ի մէջ դա­սախօ­սու­թիւն՝ «Հա­յաս­տան-Ազեր­պայճան. կա­րելի՞ է մնա­յուն խա­ղաղու­թիւն մը» բնա­բանով

Երեք­շաբթի, Փետ­րուար 24-ին, Փա­րիզի Sciences Po-ն հիւ­րընկա­լեց Հա­րաւա­յին Կով­կա­սի բարդ իրա­վիճա­կին նուիրուած դա­սախօ­սու­թիւն մը, զոր կազ­մա­կեր­պած էր Մի­ջազ­գա­յին հե­տազօ­տու­թիւննե­րու կեդ­րո­նը (CERI). կեն­սա­կան հար­ցադրում մը հա­մախմբած էր մաս­նա­կից­նե­րը. «Հա­յաս­տան-Ազեր­պայճան. կա­րելի՞ է մնա­յուն խա­ղաղու­թիւն մը»։ Թուրք հե­տազօ­տող Պայ­րամ Պալ­ճըի (CERI/CNRS) զրու­ցա­վարու­թեամբ, այս ձեռ­նարկը ապա­հո­վեց CERI-ի հրա­ւիր­եալ հե­տազօ­տող ազեր­պայճան­ցի Ալ­թայ Կէօյու­շո­վի եւ «Le Monde»-ի լրա­գ­րող ու Sciences Po-ի եւ HEC-ի դա­սախօս Կայծ Մի­նաս­եանի մի­ջեւ երկխօ­սու­թեան հար­թակ մը։ Իբ­րեւ ապա­ցոյց նիւ­թի աշխարհա­քաղա­քական կա­րեւո­րու­թեան՝ նշենք, որ դասախօ­սու­թիւնը տե­ղի ու­նե­ցաւ լեփ-լե­ցուն սրա­հի մը մէջ, ուր տեղ գրա­ւած բազ­մա­թիւ ու­սա­նող­նե­րու կող­քին կա­րելի էր նկա­տել նաեւ տար­բեր եր­կիրնե­րու դի­ւանա­գէտ­նե­րու ներ­կա­յու­թիւնը։ Այս հան­դիպման նպա­տակը տար­բեր էր սո­վորա­կանէն, ոչ թէ լոկ հրա­դադա­րի մը պահ­պանման վրայ ծան­րա­նալ, այլ՝ ու­սումնա­սիրել «դրա­կան խա­ղաղու­թեան» մը հիմ­քե­րը։ 2026 Յու­նի­սի հա­յաս­տա­նեան վճռո­րոշ խորհրդա­րանա­կան ընտրու­թիւննե­րէն քա­նի մը ամիս առաջ, ուր ներ­քին խնդիր­նե­րը կը միահիւ­սուին Միացեալ Նա­հանգնե­րու եւ Եւ­րո­պական Միու­թեան միջ­նորդու­թիւննե­րուն հետ, ահա­ւասիկ այս դա­սախօ­սու­թեան յատ­կանշա­կան խորհրդա­ծու­թիւննե­րուն ամ­փո­փու­մը։

Ան­նա­խադէպ երկկող­մա­նի շար­ժընթա­ցի մը ի յայտ գա­լը

Դա­սախօ­սու­թիւնը լոյս սփռեց Հա­յաս­տա­նի եւ Ազեր­պայճա­նի մի­ջեւ լա­րու­մի մեղ­մասցման իս­կա­կան շար­ժընթա­ցին վրայ, որ յատ­կանշուած է քա­ջալե­րական նշան­նե­րով եւ ար­դիւնա­ւէտ ոչ-պաշ­տօ­նական հան­դի­պումնե­րով։ Այս զար­գա­ցու­մը յատ­կա­պէս մար­մին առաւ երեք երկկող­մա­նի հա­մաձայ­նագրե­րով (Հա­յաս­տան-ԱՄՆ, Հա­յաս­տան-Ազեր­պայճան եւ ԱՄՆ-Ազեր­պայճան), որոնք պսա­կուե­ցան միացեալ յայ­տա­րարու­թեամբ մը, եւ այս բո­լորը միասին կազ­մե­ցին 2025 Օգոս­տոս 8-ին Ուա­շինկթը­նի մէջ ստո­րագ­րուած հա­մաձայ­նա­գիրը։ Զրոյցնե­րու ըն­թացքին ընդգծուած գլխա­ւոր փաս­տը այն էր, որ Երե­ւանն ու Պա­քուն այ­սօր ցոյց կու տան, թէ դէ­պի խա­ղաղու­թիւն յա­ռաջա­նալու հա­մար իրենք այ­լեւս Ռու­սաստա­նի միջ­նորդու­թեան կա­րիքը չու­նին։

Ըստ Կայծ Մի­նասեանի՝ Երե­ւանի եւ Պա­քուի մի­ջեւ այս մեր­ձե­ցու­մը կը մատնէ յա­րացոյ­ցի (paradigme) խոր­քա­յին փո­փոխու­թիւն մը։ «Մենք աս­տի­ճանա­բար կ’անցնինք պա­տիժի խա­ղաղու­թեան տրա­մաբա­նու­թե­նէն», — զոր կը փա­փաքէր Ազեր­պայճան, հե­տապնդե­լով լիակա­տար քա­ղաքա­կան յաղ­թա­նակի նպա­տակը, Ղա­րաբա­ղի վե­րացումն ու Հա­յաս­տա­նի անձնատ­ւութիւ­նը — իս­կա­կան «իրա­ւունքի խա­ղաղու­թիւն» հաս­տա­տելու հայ­կա­կան տրա­մաբա­նու­թեան։ Բայց եւ այնպէս, ծանր մար­տահրա­ւէր­ներ տա­կաւին առ­կայ են այս դան­դաղ գոր­ծընթա­ցին մէջ։ 2025 Օգոս­տոս 8-ի հա­մաձայ­նագրին ման­րա­մաս­նութիւննե­րը առ­նուազն մէկ տա­րուան կը կա­րօտին իրա­գոր­ծուելու հա­մար, յատ­կա­պէս՝ սահ­մա­նագծման արա­գացումն ու կեն­սա­չափա­կան ան­ցա­կէտե­րու տե­ղադ­րումը։ ՏԵղ­ւոյն վրայ, այլ հրա­տապ թղթած­րարներ կը մնան առ­կախ՝ 19 հայ գե­րինե­րուն ճա­կատա­գիրը, 150-էն 200 քա­ռակու­սի քի­լոմեթր հայ­կա­կան գե­րիշ­խան տա­րած­քի՝ Պա­քուի կող­մէ բռնագ­րաւման վերջ տրուիլը, Ար­ցա­խէն տե­ղահա­նուած 120.000 հո­գիի կար­գա­վիճա­կը, ինչպէս նաեւ Երե­ւանի եւ Պա­քուի մի­ջեւ սահ­մաննե­րու յստա­կացու­մը, ընդ որում Հա­յաս­տան կը մեր­ժէ որե­ւէ ար­տա­տարած­քա­յին մի­ջանցք եւ չ՚ըն­դունիր սահ­մա­նադ­րա­կան փո­փոխու­թեան որե­ւէ պա­հանջ Պա­քուի կող­մէ, նոյ­նիսկ եթէ ան կը պատ­րաստուի սահ­մա­նադ­րա­կան բա­րեփո­խումնե­րու նոր նա­խագիծ մը ներ­կա­յաց­նե­լու։

Հա­մաշ­խարհա­յին եւ տա­րածաշրջա­նային աշ­խարհա­քաղա­քական ցնցում մը 

Այս տա­րածաշրջա­նային ան­ցումը կը տե­ղաւո­րուի ինքնին արա­գօրէն փո­խուող աշ­խարհի մը մէջ, ուր Կով­կա­սը ուղղա­կի կը կրէ մեծ հա­կամար­տութիւննե­րու յա­րակից ազ­դե­ցու­թիւննե­րը, ինչպէս՝ Ուքրաինա­յի պա­տերազ­մը եւ լա­րու­մը Միացեալ Նա­հանգնե­րու ու Իրա­նի մի­ջեւ։ Մենք ակա­նատես կ՚ըլ­լանք ազ­դե­ցու­թեան գօ­տինե­րու ընդգծուած վե­րադար­ձին. միայն Կով­կա­սի սրտին մէջ գտնուող «Թրամ­փի Ու­ղի»-ն (Route Trump) է, որ բա­ցառու­թիւն կը կազ­մէ ԺԹ. դա­րու դա­սական դի­ւանա­գիտու­թեան այս մօ­տեցու­մին մէջ։ Ամե­րիկեան վար­չա­կազ­մը այժմ կը թա­փան­ցէ ռու­սա­կան նախ­կին պատ­մա­կան գօ­տի, ինչ որ կը բարձրաց­նէ այն հար­ցը, թէ ար­դեօք Ուա­շինկթըն կը գոր­ծի՞ք կը դարձնէ Հա­յաս­տան-Ազեր­պայճան առանցքը աւե­լի լայն ռազ­մա­վարու­թեան մը մէջ՝ հա­ւանա­բար ընդդէմ Չի­նաս­տա­նի, կամ նոյ­նիսկ՝ Իրա­նի։

Դէմ-յան­դի­ման այս ցնցումնե­րուն՝ Հա­յաս­տան կ՚իրա­գոր­ծէ եւ­րո­պամէտ յստակ շրջա­դարձ մը, որ մե­ծապէս դիւ­րա­ցուած է Ֆրան­սա­յի եւ նա­խագահ Էմա­նիւէլ Մաք­րո­նի կող­մէ, որուն դե­րը վճռո­րոշ եղած է վեր­ջին հա­մաձայ­նագրե­րուն մէջ։ Այս արեւմտեան առանցքա­յին թե­քու­մը կը փլու­զէ Վլա­տիմիր Փու­թի­նի եւ անոր կա­մակա­տար­նե­րուն Երե­ւանի ու Սփիւռքի մէջ տա­րածած պա­տու­մը, թէ Հա­յաս­տան մե­կու­սա­ցած, աղ­քատ ու լքուած է։ Իր դի­ւանա­գիտա­կան օրա­կար­գը ամ­րապնդե­լու հա­մար, Երե­ւան այժմ պէտք է վե­րահա­ւասա­րակշռէ իր յա­րաբե­րու­թիւննե­րը մշտա­պէս կայ­սե­րական նկրտումներ ու­նե­ցող Ռու­սաստա­նի հետ, եւ սա՝ հա­կառակ հին վար­չա­կար­գի քա­ղաքա­կան եւ կրօ­նական վեր­նա­խաւե­րու պա­տաս­խա­նատ­ւութեան որոշ պա­կասին։ Տա­րածաշրջա­նային խա­ղը կը մնայ Թուրքիոյ, Իրա­նի եւ Ռու­սաստա­նի մի­ջեւ բարդ եռա­կողմ պար մը, ուր դա­շինքնե­րը կը կազ­մուին ու կը քան­դուին։ Ազեր­պայճան կ՚ան­հանգստա­նայ յատ­կա­պէս հա­ւանա­կան ռուս-իրա­նեան մեր­ձե­ցու­մէ մը, մինչ Ռե­ճեփ Թա­յիփ Էր­տո­ղան դժուարու­թեամբ կը վե­րահսկէ Պա­քուի յա­ւակ­նութիւննե­րը, որուն ան­ցեալի յար­ձա­կողա­պաշ­տութիւ­նը Ֆրան­սա­յի հան­դէպ, որ ի դէպ, կար­ծէք տե­ղի կու տայ դի­ւանա­գիտա­կան թե­թեւ ջեր­մացման մը։

Ներ­քին մար­տահրա­ւէր­նե­րը եւ «միւս»-ը ըն­դունե­լու բարդ գոր­ծընթա­ցը

Խա­ղաղու­թեան եւ եր­կա­րաժամ­կէտ հա­մագոր­ծակցու­թեան այս փխրուն գոր­ծընթա­ցին ապա­գան սեր­տօ­րէն կա­պուած է հա­յաս­տա­նեան ներ­քին քա­ղաքա­կան կա­յու­նութեան հետ։ Յա­ռաջի­կայ Յու­նի­սին նա­խատե­սուած խորհրդա­րանա­կան ընտրու­թիւննե­րը կը խոս­տա­նան ըլ­լալ վճռո­րոշ, մա­նաւանդ որ անոնց պի­տի նա­խոր­դէ Հա­յաս­տա­նի մէջ կազ­մա­կեր­պուող Եւ­րո­պական քա­ղաքա­կան հա­մայնքի խիստ կա­րեւոր վե­հաժո­ղով մը։ Մոս­կուան եւ անոր աջա­կից­նե­րը Երե­ւանի ու Սփիւռքի մէջ, հե­տեւե­լով «ամէն ինչ, բա­ցի Փա­շինեանէն» ռազ­մա­վարու­թեան, ար­դէն իսկ կը փոր­ձեն մի­ջամ­տել եւ ազ­դել ընտրու­թիւննե­րուն վրայ՝ ստեղ­ծե­լով ապա­կայու­նացման ու­րուական մը՝ «Գիւմրի 2»-ի օրի­նակով։ Բայց եւ այնպէս, Հա­յաս­տա­նի վար­չա­պետը ու­նի ամուր քա­ղաքա­կան յե­նարան, կը վա­յելէ աջակ­ցութիւ­նը քա­ղաքա­ցիական հա­սարա­կու­թեան լայն խա­ւերուն, որոնք ջեր­մե­ռան­դօ­րէն կը փա­փաքին դարձնել պա­տերազ­մի էջը։

Ինչ կը վե­րաբե­րի ազեր­պայճա­նական կող­մին՝ դա­սախօ­սու­թեան ըն­թացքին բարձրա­ցուած հար­ցադրումն էր՝ Ղա­րաբա­ղը ձեռք բե­րելէ ետք, ի՞նչն է, որ տա­կաւին կը մղէ Իլ­համ Ալիեւը «յա­ռաջ վա­զելու»: Մեծ ան­յայտը կը կա­յանայ ատե­լու­թեան տրա­մաբա­նու­թիւնը խզե­լու անոր կա­րողու­թեան — եւ կամ­քին — մէջ, որ­պէսզի վեր­ջա­պէս իր ժո­ղովուրդը պատ­րաստէ հաշ­տութեան։ Իր կար­գին, ազեր­պայճան­ցի հե­տազօ­տող Ալ­թայ Կէօյու­շով տրա­մաբա­նօրէն իր խօս­քը կա­ռու­ցեց խա­ղաղու­թեան որո­նու­մին շուրջ, որ օրուան բնա­բանն էր։ Ան շեշ­տեց կեն­սա­կան տար­բե­րու­թիւն մը եր­կու տե­սակի խա­ղաղու­թեան մի­ջեւ. մէ­կը, որ ան կ՚որա­կէ «պար­տադրուած», հե­տեւա­բար՝ «ար­հեստա­կան», եւ միւ­սը՝ «ճշմա­րիտ խա­ղաղու­թիւնը»։ Ան բա­ցատ­րեց, որ առա­ջինը կը յե­նի զուտ միջ­պե­տական հա­մաձայ­նութեան մը վրայ, որ մղուած է իւ­րա­քան­չիւր կա­ռավա­րու­թեան յա­տուկ աշ­խարհա­քաղա­քական գոր­ծօննե­րով եւ շա­հերով։ Սա­կայն, ան զգու­շա­ցուց՝ դի­ւանա­գիտա­կան հա­մաձայ­նութեան այս տե­սակը միշտ պի­տի մնայ անո­րոշ եւ ոչ-վստա­հելի այնքան ատեն, որ եր­կու կող­մե­րու քա­ղաքա­ցիական հա­սարա­կու­թիւններն ու ժո­ղովուրդնե­րը իրենք ան­ձամբ չեն կնքած խա­ղաղու­թիւնը, որ միակ երաշ­խիքն է իս­կա­կան հաշ­տութեան։

Ինչպէս եզ­րա­փակեց Կայծ Մի­նասեանն ալ, անդրա­դառ­նա­լով հա­սարա­կական այս իրո­ղու­թեան՝ այն իս­կա­կան մար­տահրա­ւէրը, որ այժմ կը ցցուի եր­կու ազ­գե­րուն առ­ջեւ, ոչ միայն պայ­մա­նագիր մը կնքելն է, այ­լեւ՝ խա­ղաղու­թիւնը կա­ռու­ցե­լը՝ դէ­պի ան­ցեալ որե­ւէ վե­րադարձ կան­խե­լու հա­մար. պա­հանջկոտ գոր­ծընթաց մը, որ կ՚են­թադրէ խոր­քա­յին աշ­խա­տանք ինքնու­թեան վրայ եւ «միւս»-ը ըն­դունե­լու ուղղու­թեամբ։

ՇԱՆԹ ՈՍ­ԿԵ­ՐԻՉԵԱՆ ■