Ֆրանքեւհայ­կա­կան գոր­ծընկե­րու­թեան նոր մար­տահրա­ւէր­նե­րը

Չո­րեք­շաբթի, Մարտ 11-ին, Ազ­գա­յին ժո­ղովի Գոլ­պէռ սրա­հը հիւ­րընկա­լեց ռազ­մա­վարա­կան մեծ կա­րեւո­րու­թիւն ու­նե­ցող հա­մագու­մար-վիճարկում մը, կազ­մա­կեր­պուած «Ան­կախներ» (Les Indépendants) խմբա­ւորու­մի նա­խաձեռ­նութեամբ։ 

«Ֆրան­սա-Հա­յաս­տան. պատ­մա­կան գոր­ծընկե­րու­թեան մը նոր մար­տահրա­ւէր­նե­րը» բնա­բանին տակ կա­յացած այս հան­դի­պու­մը հա­մախմբեց առաջ­նա­կարգ փոր­ձա­գէտ­նե­րու խմբակ մը՝ վեր­լուծե­լու հա­մար այս երկկող­մա­նի յա­րաբե­րու­թեան փո­փոխու­թիւններն ու հե­ռան­կարնե­րը, բաղ­կա­ցած՝ Ուի­լիամ Էլ-Սա­յէտէն (MISTRAL AI), Կի­յոմ Ան­սե­լէն (ցա­մաքա­յին զօր­քե­րու նախ­կին սպայ) եւ Միւ­րիէլ Տո­մենաքէն (ՕԹԱՆ-ի մէջ Ֆրան­սա­յի նախ­կին դես­պան), որոնց հետ զրոյ­ցը հա­մապա­տաս­խա­նաբար վա­րեցին Ալ­պէր Գրի­գորեան, Թա­լին Փա­փազեան եւ Կայծ Մի­նասեան։

Զրոյցնե­րը կեդ­րո­նացան երեք կեն­սա­կան առանցքնե­րու շուրջ. 

– տնտե­սու­թեան եւ ար­հեստա­գիտու­թեան մար­զե­րուն մէջ նոր կա­րելիու­թիւններ, 

– Հա­յաս­տա­նի եւ­րո­պական շրջա­դար­ձին հետ կա­պուած դի­ւանա­գիտա­կան խնդիր­ներ,

– եւ վեր­ջա­պէս, պաշտպա­նու­թեան եւ անվտան­գութեան հրա­մայա­կան­ներ՝ ռազ­մա­կան բա­րեփո­խումնե­րու ժա­մանա­կաշրջա­նին։ 

Այս բարձր մա­կար­դա­կի ձեռ­նարկը հա­մակար­գողն էր Փա­րիզի փաս­տա­բան­նե­րու պա­լատի ան­դամ, իրա­ւաբան Ալեք­սանտր Գու­յումճեան։

Այս հան­դի­պու­մին առի­թով, ան ու­զեց ճշգրիտ եւ յստա­կատես պատ­կեր մը գծել ներ­կայ աշ­խարհա­քաղա­քական կա­ցու­թեան մա­սին։ Ըլ­լա­լով այս գի­տաժո­ղովին ըն­թացքին ար­ծարծուած հար­ցե­րու իս­կա­կան խտա­ցում մը, անոր բաց­ման խօս­քը հայ­կա­կան ու­ղե­ծիրի վար­պե­տօրէն կա­տարուած հա­մադ­րում մը կը ներ­կա­յաց­նէ։ Ստո­րեւ՝ անոր ելոյ­թին էու­թիւնը.

Դի­մելով դի­ւանա­գէտ­նե­րէ եւ խորհրդա­րանա­կան­նե­րէ բաղ­կա­ցած լսարանին՝ իրա­ւաբան Ալեք­սանտր Գու­յումճեան ի սկզբա­նէ յի­շեցուց, որ Հա­յաս­տա­նը շատ ծանր փոր­ձութիւննե­րէ ան­ցած է։ Ծանր հա­րուա­ծներ ստացած ըլլալով Լեռ­նա­յին Ղա­րաբա­ղի յա­ջոր­դա­կան ող­բերգու­թիւննե­րով, սպառ­նա­լիքի տակ գտնուելով իր հա­րաւա­յին սահ­մաննե­րուն վրայ եւ հան­դի­սատե­սը ըլ­լա­լով տա­րածաշրջա­նի բռնի վե­րաձե­ւաւոր­ման, հայ ազ­գը կրնար կոր­ծա­նիլ։ Սա­կայն, իր ռուս պատ­մա­կան դաշ­նա­կիցի եր­կե­րեսա­նիու­թեան դի­մաց, Երե­ւան իր մե­կու­սա­ցու­մին մէջ գտաւ ուժը՝ գե­րիշ­խա­նու­թիւնը ընտրելու յանդուգն որոշումին։ Ազա­տագրման այս որո­նու­մին մէջ Ֆրան­սա առա­ջամար­տի­կի դեր խաղաց՝ ռազ­մա­կանօ­րէն եւ դի­ւանա­գիտօ­րէն զօ­րավիգ կանգնե­լով երկրին, որուն արա­գօրէն միացաւ Միացեալ Նա­հանգնե­րը, որուն յա­ջոր­դա­կան ճի­գերը թոյլ տուին հե­ռաց­նել Սիւ­նի­քի ռազ­մա­վարա­կան մար­զին վրայ նոր ազեր­պայճա­նական յար­ձա­կու­մի մը ու­րուակա­նը։

Հե­ռու ըլ­լա­լով պար­զա­պէս գո­յատե­ւելով գո­հանա­լէ՝ Հա­յաս­տանն այ­սօր կը դար­մա­նէ իր վէր­քե­րը՝ ապաւինե­լով շլա­ցու­ցիչ տնտե­սական զար­գացման վրայ։ Դառ­նա­լով Կով­կա­սի իս­կա­կան «Սի­լիքոն Վէ­լի»-ն (Silicon Valley)՝ ան կը ներգրա­ւէ ար­հեստա­գիտու­թեան հա­մաշ­խարհա­յին հսկա­ները եւ կը բազ­մա­պատ­կէ ապա­գայի գոր­ծընկե­րու­թիւննե­րը, ինչպէս՝ Ուա­շինկթը­նի հետ ստո­րագ­րուած յու­շա­գիրե­րը կամ ֆրան­սա­կան պար­ծանք հան­դի­սացող Mistral AI ըն­կե­րու­թեան հետ կնքուած պատ­մա­կան հա­մաձայ­նա­գիրը՝ իր վար­չա­կան հա­մակար­գը ար­դիակա­նաց­նե­լու հա­մար։ Հա­յաս­տա­նի ներգրա­ւու­մը տա­րան­ցիկ լայ­նա­ծաւալ ցան­ցե­րու մէջ, որ կը խորհրդան­շուի ամե­րիկա-հայ­կա­կան «TRIPP» ճա­նապար­հի ապա­գայ նա­խագի­ծով, կը հաս­տա­տէ այս վե­րած­նունդը, որուն նպա­տակն է, ի վեր­ջոյ, նուազեց­նել անոր կա­խուա­ծու­թիւնը Եւ­րա­սիական տնտե­սական միու­թե­նէն։

Ան­կա­խու­թեան այս բուռն կամ­քը նոյնքան վճռա­կանօ­րէն կը դրսե­ւորուի ռազ­մա­կան գետ­նի վրայ։ Ար­ձա­նագ­րե­լով իր նախ­կին դաշ­նա­կից­նե­րուն թե­րացու­մը՝ Հա­յաս­տան սա­ռեցուց իր մաս­նակցու­թիւնը ՀԱՊԿ-ին (OTSC)՝ ամ­բողջու­թեամբ վե­րասահ­մա­նելու հա­մար իր անվտան­գա­յին հա­յեցա­կար­գը։ Ան այժմ կ՚ար­տադրէ իր սե­փական սար­քա­ւորումնե­րուն մէկ եր­րորդը եւ կը յե­նի նոր ռազ­մա­վարա­կան գոր­ծընկեր­նե­րու վրայ, որոնց առա­ջին շար­քին կը գտնուի Ֆրան­սան։ Գե­րար­դիական սար­քա­ւորումնե­րու մա­տակա­րարու­մը, ինչպէս օրինակ՝ Caesar թնդա­նօթ­նե­րը, եւ հայ­կա­կան զօր­քե­րու մար­զումը ֆրան­սա­ցի զինուորականնե­րու կող­մէ, կը վկա­յեն ռազ­մա­կան գե­րիշ­խա­նու­թեան կամքին մասին։

Եւ վեր­ջա­պէս, իրա­ւաբան Գու­յումճեան ընդգծեց, որ դէ­պի Եւ­րո­պա այս պատ­մա­կան շրջա­դար­ձը եւ ան­ցեալի ծան­րութե­նէն այս անհրա­ժեշտ ձեր­բա­զատու­մը, նե­րառեալ Թուրքիոյ հետ յա­րաբե­րու­թիւննե­րու իրա­պաշ­տա­կան մօ­տեցու­մը, կը կազ­մեն ազա­տու­թեան գի­նը։ Ճիշդ այս կեն­սա­կան թա­փին ըն­կե­րակ­ցե­լու եւ աջակ­ցե­լու հա­մար է, որ ծնունդ առած է «Ան­կախներ»-ու խմբա­ւորու­մը։ Հա­մախմբե­լով տար­բեր հո­րիզոն­նե­րէ եկած հայ­կա­կան ծա­գու­մով ֆրան­սա­ցի քա­ղաքա­ցիներ՝ այս հա­ւաքա­կանու­թիւնը, որ հե­ղինակն է 2024-ի Հա­յաս­տա­նի գե­րիշ­խա­նու­թեան յայ­տա­րարա­գիրին, կը պայ­քա­րի, որ­պէսզի եր­կի­րը օժ­տուի հզօ­րու­թեան շօ­շափե­լի լծակ­նե­րով։ Անոնց հա­մար հրա­տապու­թիւնը բա­ցար­ձակ է. գե­րիշ­խան իրա­ւական պե­տու­թեան կա­ռու­ցումէն բա­ցի ոչ մէկ այ­լընտրանք գո­յու­թիւն ու­նի՝ իր պատ­մա­կան հո­ղին վրայ հայ ազ­գին անվտան­գութիւ­նը, զար­գա­ցումն ու ապա­գան երաշ­խա­ւորե­լու հա­մար։

ՇԱՆԹ ՈՍ­ԿԵ­ՐԻՉԵԱՆ

Ձեռ­նարկը, որ կը վայելէր, ի միջի այլոց, երես­փո­խան Ասթրիտ Փա­նոսեան-Պու­վիէի ներ­կա­յու­թիւնը, շա­րու­նա­կուե­ցաւ իրա­ւաբան Ալեք­սանտր Գու­յումճեանի՝ իր բաց­ման խօս­քին մէջ յայ­տա­րարած երեք տարբեր բնաբաններու նուիրուած կլոր սե­ղան­նե­րով։

Տնտե­սու­թիւն եւ ար­հեստա­գիտու­թիւն. Հա­յաս­տա­նի նոր դիմ­ագիծը

Առա­ջին կլոր սե­ղանը ու­րուագ­ծեց տնտե­սական լիակա­տար փո­խակերպման մէջ գտնուող երկրի մը պատ­կե­րը։ Engie ըն­կե­րու­թեան՝ Ռու­սաստանի եւ Ուքրա­ինայի նախ­կին տնօ­րէն Ալ­պէր Գրի­գորեան յի­շեցուց, թէ ինչպէս 2018-ին տե­ղի ու­նե­ցած մտայ­նութեան փո­փոխու­թիւնը առող­ջա­ցուց գոր­ծա­րար մի­ջավայ­րը։ 2025-ի ար­դիւնքնե­րը պեր­ճա­խօս են. իւրաքանչիւր քաղաքացիի բաժին ինկող հա­մախառն ներ­քին ար­դիւնքը (ՀՆԱ / PIB) շլա­ցու­ցիչ վե­րելք ար­ձա­նագ­րած է՝ 1990-ի 1 050 տո­լարէն հաս­նե­լով 4 600 տո­լարի 2018-ին, իսկ 2025-ին հաս­նե­լով 9 474 տո­լարի (շատ աւե­լի առաջ անցնե­լով Մա­րոքի եւ Թու­նուզի նման եր­կիրնե­րէն)։ Մղուած բար­գա­ւաճող զբօ­սաշրջու­թեամբ (1,6-էն բարձրա­նալով 2,2 մի­լիոն այ­ցե­լու­նե­րու) եւ տա­րեկան մօ­տաւո­րապէս 6 մի­լիառ տո­լարի դրամական փո­խան­ցումնե­րով, Հա­յաս­տան կը վե­րագտնէ իր կեդ­րո­նական դիր­քը՝ դառ­նա­լով տա­րածաշրջա­նային իս­կա­կան հան­գոյց մը (hub): Եր­կի­րը կը շեշ­տադրէ նաեւ իր ու­ժա­նիւ­թա­յին ան­կա­խու­թիւնը. արե­գակնային ու­ժա­նիւ­թը, որ կը խթա­նուի Եւ­րո­պայէն կրկնա­պատիկ աւե­լի ճա­ռագայ­թումով, ար­դէն իսկ կը ներ­կա­յաց­նէ ու­ժա­նիւ­թա­յին ցան­ցին 16-17%-ը։ Զար­գացման հա­մար անհրա­ժեշտ խա­ղաղու­թեան այս 

հա­մածիրին մէջ, պրն Գրի­գորեան շեշ­տադրեց տեղ­ւոյն վրայ հիանա­լի վարկ վա­յելող ֆրան­սա­կան ըն­կե­րու­թիւննե­րուն ըն­ձե­ռուած բա­ցառիկ առի­թը։

Այս նոյն աշխուժ ընթացքը կա­տարե­լապէս պարզուեցաւ Mistral AI-ի կա­ռա­վա­րական գոր­ծընկե­րու­թիւննե­րու պա­տաս­խա­նատու Ուի­լիամ Էլ-Սա­յէտի ելոյ­թով։ Ար­հեստա­կան բա­նակա­նու­թեան եւ­րո­պական պար­ծանքը հանդիսացող Mistral AI ռազ­մա­վարա­կան գոր­ծընկե­րու­թիւն մը հաս­տա­տած է հայ­կա­կան պե­տու­թեան հետ։ Նպա­տա՞կը։ Զար­գացնել տե­ղական կա­րիք­նե­րուն յար­մա­րցուած բաց աղ­բիւրնե­րու (Open Source) մո­տէլ­ներ՝ կեն­սա­կան են­թա­կառոյցներն ու հան­րա­յին ծա­ռայու­թիւննե­րը (առող­ջա­պահու­թիւն, վար­չական հա­մակարգ, տեղեկա­տւու­թիւն) ար­դիակա­նաց­նե­լու հա­մար՝ ընդգրկե­լով տուեալ­նե­րու հսկա­յական կեդ­րո­նի (data center) մը կա­ռու­ցումը։ Ող­ջունե­լով հայկա­կան կրթա­կան հա­մակար­գի գերազան­ցութիւ­նը — յատ­կա­պէս ԹՈՒ­ՄՕ կեդ­րո­նը, որ կը կեր­տէ երի­տասարդնե­րուն քննա­դատա­կան միտ­քը,— Ուի­լիամ Էլ-Սա­յէտ հաս­տա­տեց, որ Հա­յաս­տան կը պար­տադրէ ինքզինք իբ­րեւ առաջ­նա­կարգ ար­հեստա­գիտա­կան տար­րա­լու­ծա­րան մը։

Պաշտպա­նու­թիւն եւ անվտան­գութիւն. գե­րիշ­խա­նու­թեան բա­նակի մը կա­ռու­ցումը

Երկրորդ նիս­տը, որ վա­րեցին Թա­լին Փա­փազեան (դա­սախօս Փա­րիզի Քա­ղաքա­կան գի­տու­թիւննե­րու հիմ­նարկին մէջ / Sciences Po) եւ Կի­յոմ Ան­սել (նախ­կին փոխգնդա­պետ եւ « Ne Pas Subir » կայքագիրի [blog] հե­ղի­նակ), ար­ծարծեց ռազ­մա­կան բա­րեփո­խումնե­րու կեն­սա­կան հար­ցը։ Դա­սեր քա­ղելով 2020-ի պար­տութիւննե­րէն եւ 2022-ի սեպ­տեմբե­րեան ազեր­պայ­ճա­նական յար­ձա­կումնե­րուն դի­մաց պաշտպա­նական կառոյցին փլու­զու­մէն,— որոնք ապա­ցու­ցե­ցին ռու­սա­կան դա­շին­քի անար­դիւնա­ւէտու­թիւ­նը,— հայ­կա­կան ռազ­մա­կան հա­յեցա­կար­գը ար­մա­տապէս փո­խուած է։ Այ­լեւս հար­ցը Լեռ­նա­յին Ղա­րաբա­ղի խճճուած կա­ցու­թեան (imbroglio) մէջ բա­նակ մը կա­ռու­ցե­լու մա­սին չէ, այ­լեւ՝ ինքնիշ­խան տա­րած­քը պաշտպա­նելու մա­սին։

Այս մէ­կը իրա­գոր­ծե­լու հա­մար, Հա­յաս­տան կը գործակցի բազմազան գոր­ծընկեր­նե­րու հետ. Ֆրան­սան՝ մարդկա­յին աղ­բիւրնե­րու եւ մար­զումնե­րու հա­մար, Միացեալ Նա­հանգներն ու Մեծն Բրի­տանիան՝ ռազ­մա­վարա­կան մտա­ծողու­թեան հա­մար, իսկ Հնդկաս­տա­նը՝ զի­նամ­թերքի հա­մար։ Թա­լին Փա­փազեան ընդգծեց, որ ռազ­մա­կան համակարգի վե­րափո­խու­մը եր­կար գոր­ծընթաց մըն է, որ կ՚անցնի ար­հեստա­վար­ժութեան եւ կա­մաւո­րագ­րութեան ընդմէ­ջէն, ու կը պա­հան­ջէ իս­կա­կան «ռազ­մա­կան մշա­կոյ­թի» մը վե­րանե­րար­կումը այնպի­սի հա­սարա­կու­թեան մը մէջ, որ սխալ­մամբ ինքզինք զերծ կը կար­ծէր պա­տերազ­մէն։ Հրա­տապու­թեան դի­մաց («չենք կրնար ու­րիշնե­րուն վրայ յոյս դնել»), պաշտպա­նու­թիւնը կը դառ­նայ բո­լորին հար­ցը՝ պա­հան­ջե­լով քա­ղաքա­ցիական-ռազ­մա­կան ամուր յա­րաբե­րու­թիւններ (ինչպէս ար­դի բա­նակ­նե­րու պա­րագա­յին, որոնք զօ­րաշար­ժի կ՚են­թարկուին մեծ իրա­դար­ձութիւննե­րու անվտան­գութեան հա­մար, օրի­նակ՝ Ողիմ­պիական խա­ղերը) եւ սփիւռքի գոր­ծօն ներգրա­ւու­մը իբ­րեւ իս­կա­կան ռազ­մա­վարա­կան ուժ։

Աշ­խարհա­քաղա­քակա­նու­թիւն եւ դի­ւանա­գիտու­թիւն. եւ­րո­պական խա­ղադ­րոյքը

Եւ վեր­ջա­պէս, վեր­ջին կլոր սե­ղանը վեր­լուծեց Երե­ւանի եւ Արեւ­մուտքի մի­ջեւ պատ­մա­կան մեր­ձե­ցու­մը։ Կայծ Մի­նասեանի (լրագ­րող եւ Sciences Po-ի դա­սախօս) հա­մար, Հա­յաս­տան-Եւ­րո­պա յա­րաբե­րու­թիւնը բնոյթ փո­խած է. ան այ­լեւս հաս­տա­տու­թե­նական եւ պե­տական է։ Եւ­րո­պան, տարուած՝ ռու­սա­կան կայսրու­թեան մը վե­րած­նունդը արգիլելու մտահոգութեամբ, կը քա­ջալե­րէ Հա­յաս­տա­նի լիակա­տար գե­րիշ­խա­նու­թիւնը՝ իրա­ւունքի եւ պա­տաս­խա­նատուու­թեան վրայ հիմ­նուած չափորոշիչ (normatif) ու քա­ղաքա­ցիական մօ­տեցու­մով։ Պրն Մի­նասեան յատ­կա­պէս ընդգծեց Ֆրան­սա­յի եւ նա­խագահ Մաք­րո­նի վճռո­րոշ դե­րակա­տարու­թիւնը, առանց որոնց Հա­յաս­տա­նի աշ­խարհա­քաղա­քական գո­յատե­ւու­մը լրջօ­րէն վտան­գուած պի­տի ըլ­լար, մինչ ռազ­մա­վարա­կան գոր­ծընկե­րու­թեան հա­մաձայ­նա­գիր մը ստո­րագրման փու­լին մէջ կը գտնուի։

Միւ­րիէլ Տո­մենաք, ՕԹԱՆ-ի մէջ Ֆրան­սա­յի նախ­կին դես­պա­նը, իրա­պաշ­տա­կան դի­ւանա­գիտա­կան լու­սա­բանում մը կա­տարեց Հա­յաս­տա­նը Մոս­կուայի ու­ղե­ծիրէն հե­ռաց­նե­լու մի­տող այս թա­փին մա­սին։ Ան յատ­կա­պէս ար­ժե­ւորեց Եւ­րո­պական քա­ղաքա­կան հա­մայնքի (CPE) յա­ռաջի­կայ վե­հաժո­ղովը, որ նա­խատե­սուած է Մա­յիս 4-ին Երե­ւանի մէջ, ուր պի­տի հա­մախմբուին 47 պե­տու­թիւննե­րու ղե­կավար­ներ, եւ որ պի­տի պա­րու­նա­կէ երկկող­մա­նի կեն­սա­կան հան­դի­պումներ։ Այ­սուհան­դերձ, ան յստա­կատե­սու­թեամբ յի­շեցուց այս շրջա­դար­ձին վտանգներն ու սահ­մա­նափա­կումնե­րը. եթէ Հա­յաս­տան կ՚ուղղուի դէ­պի Եւ­րո­պա, ան տա­կաւին պաշ­տօ­նական թեկ­նա­ծու­թիւն չէ ներ­կա­յացու­ցած Եւ­րո­պական Միու­թեան (ԵՄ), եւ ստի­պուած է հա­շուի նստիլ տա­րածաշրջա­նային պայ­թիւնավ­տանգ իրա­կանու­թեան մը հետ՝ յատ­կանշուած Ղա­րաբա­ղի ող­բերգու­թեամբ, Ազեր­պայճա­նի մէջ պա­հուող գե­րինե­րու հար­ցով եւ իր ինքնիշ­խան տա­րած­քէն 200 քա­ռակու­սի քի­լոմեթ­րի շա­րու­նա­կուող բռնագ­րա­ւու­մով։ ■