ՓԱՐԻԶ/Դասախօսութիւն — Վերլուծելով Հ. Յ. Դաշնակցութիւնը

Կայծ Մինասեանի դասախօսութիւնը՝ Հայ կաթողիկէներու Սուրբ Խաչ մայր տաճարի սրահին մէջ

Ապրիլ 18-ին, Ֆրան­սա­յի հայ կա­թողի­կէնե­րու «Սուրբ Խաչ» միու­թիւնը, նոյնանուն մայր տաճարի սրահին մէջ, կազ­մա­կեր­պած էր Կայծ Մի­նասեանի դա­սախօ­սու­թիւնը՝ «Հ.Յ.Դ.-ն. բա­րոյա­կանու­թիւն եւ քա­ղաքա­կանու­թիւն, կամ առ­կա­խուած տեսլականը» խո­րագրով։ Բուն նիւ­թը կը կեդ­րո­նանար հե­տեւեալ հար­ցադրու­մին վրայ. իրա­կանու­թեան մէջ ի՞նչ գի­տենք Հայ Յե­ղափո­խական Դաշ­նակցու­թեան մա­սին։ Կու­սակցու­թի՞ւն մըն է ան, շար­ժո՞ւմ մը, թէ՞ աւե­լի ընդգրկուն հաս­կա­ցողու­թեամբ՝ ու­րոյն ինքնու­թիւն մը։ Սա, իւ­րա­յատուկ ճամ­բորդու­թեան մը հրա­ւէրն էր՝ վե­րատե­սու­թեան են­թարկե­լու այս կազ­մա­կեր­պութեան ան­ցած ու­ղին՝ ընդմէ­ջէն անոր ակունքնե­րուն, ըն­կե­րաբա­նու­թեան, քա­ղաքա­կան ու­ղեգծին, գա­ղափա­րական հո­սանքնե­րուն եւ ար­մատնե­րուն։ Մէկ խօս­քով՝ Հ. Յ. Դաշ­նակցու­թեան պատ­մութեան քննա­կան վեր­լուծումը։

Կայծ Մի­նասեան հե­ղինակ է շարք մը աշ­խա­տու­թիւննե­րու, որոնց շար­քին է 2002 թուակա­նին լոյս տե­սած «Հայ­կա­կան պա­տերազմ եւ ահա­բեկ­չու­թիւն» գիր­քը, ուր եր­կա­րօրէն կ՚անդրա­դառ­նայ Հ. Յ. Դաշ­նակցու­թեան։ Հե­ղինա­կը խո­րապէս կը հե­տաքրքրուի Հ. Յ. Դ.-ի պատ­մութեամբ. կու­սակ­ցու­թիւն մը, որուն շար­քե­րուն մաս կազ­մած է ինք՝ նախ­քան հոն­կէ հե­ռա­ցուիլը։ Հ. Յ. Դ.-ի պատ­մութեան նուիրուած անոր պրպտումնե­րը կ՚ընդ­գրկեն 40 տա­րուան աշ­խա­տանք, ըն­թերցումներ, ղե­կավար­նե­րու ու հա­մա­կիր­նե­րու հետ հան­դի­պումներ եւ զրոյցներ։ Ան կ՚ընդգրկէ նաեւ խո­ր ու­սումնա­սիրու­թիւններ՝ օտար­նե­րու գոր­ծե­րու կամ նախ­կին ղե­կավար­նե­րու սկզբնաղ­բիւր­նե­րու, ինչպէս՝ Լո­ռիս-Մե­լիքո­վի, Խոս­րով Թիւ­թիւնճեանի, Անդ­րա­նիկ Ծա­ռու­կեանի, Շա­հան Նա­թալիի, Յով­հաննէս Քա­ջազ­նունիի…։ Ան աշ­խա­տած է նաեւ ֆրան­սա­կան, ամե­րիկեան, անգլիական, ռու­սա­կան, գեր­մա­նա­կան, խորհրդա­յին եւ յետխորհրդա­յին պաշ­տօ­նական ար­խիւնե­րուն վրայ։

Դա­սախօ­սու­թեան ըն­թացքին Մինասեան յի­շեցուց, թէ այ­սօր շա­տեր այս կազ­մա­կեր­պութեան հետ կը պա­հեն կապ մը, որ կ՚առնչուի պատ­մութեան ու յի­շողու­թեան։ Պատ­մութիւ­նը իրա­ւունք մըն է։ Պատ­մութիւ­նը պա­տաս­խա­նատւու­թիւն մըն է։ Ան կը պատ­մէ փաս­տեր։ Յի­շողու­թիւնը տար­բեր բան է. ան պար­տա­կանու­թիւն մըն է, տար­բեր տե­սակի փո­խան­ցում մը։ Եւ յա­ճախ, երբ խօս­քը Հ. Յ. Դ.-ի մա­սին է, հա­յերը կը տե­ղաւո­րուին յի­շողու­թեան ծի­րէն ներս՝ փո­խան­ցուածը վե­րար­տադրե­լու տրա­մաբա­նու­թեամբ, այլ ոչ թէ պատ­մութեան։ Հե­տեւա­բար, բա­նախօ­սին նպա­տակն էր վեր­լուծել այս ան­ցեալն ու ժա­ռան­գութիւ­նը՝ հասկնա­լու հա­մար այս կազ­մա­կեր­պութեան եր­կա­րակե­ցու­թեան ու տո­կու­նութեան գաղտնի­քը, անոր զօ­րաւոր եւ տկար կէ­տերը։ Կազ­մա­կեր­պութիւն մը, որ բուռն բա­նավէ­ճեր կը յա­ռաջաց­նէ եւ մին­չեւ օրս կը մնայ քա­ղաքա­կան գլխա­ւոր դե­րակա­տար մը Սփիւռքի, եւ աւե­լի նուազ չա­փով՝ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պետու­թեան մէջ։

Այս կազ­մա­կեր­պութեան պատ­մութիւ­նը կը սկսի անոր հիմ­նադրու­թեան հիմք ծա­ռայած սկզբունքնե­րու ու­սումնա­սիրու­թեամբ, որոնք առաջ քա­շուած են հիմ­նա­դիր­նե­րուն՝ Քրիս­տա­փորի, Ռոս­տո­մի եւ Զա­ւարեանի կող­մէ. երեք անձնա­ւորու­թիւններ, որոնք ու­նէին տար­բեր կազ­մա­ւորում ու տա­րբեր քա­ղաքա­կան հա­մոզումներ։ Ըստ Մի­նասեանի՝ ժա­մանակն է ան­դին անցնե­լու ֆե­տայի­ներու կե­ցուածք ըն­դունած, քա­րացած լու­սանկար­նե­րէն, որոնք կար­ծէք կը մարմնա­ւորեն կանգ առած ժա­մանակ մը։ Բա­նախօ­սը առա­ջար­կեց ժա­մանա­կի մէջ ճամ­բորդու­թիւն մը՝ պատ­մե­լու հա­մար, թէ ի՛նչ է իրա­կանու­թեան մէջ այս կազ­մա­կեր­պութիւ­նը, որ­պէսզի լա­ւագոյնս հասկնանք մենք զմեզ այ­սօր՝ թէ՛ հա­ւաքա­բար, թէ՛ ան­հա­տապէս։

Պատ­մութիւ­նը կը սկսի ԺԹ. դա­րավեր­ջին, երբ կայսրու­թիւննե­րը կ՚եռա­յին, կրօ­նական փոք­րա­մաս­նութիւննե­րը ար­մա­տական փո­խակեր­պումներ կ՚ապ­րէին արա­գօրէն զար­գա­ցող աշ­խարհի մը մէջ, ուր առ­կայ էր ազ­գայ­նա­կա­նու­թեան վե­րելք, լու­սա­ւոր­չա­կան գա­ղափար­ներ, ըն­կերվա­րու­թեան զար­թօնք եւ այլն։ Քա­ղաքա­կան ծրա­գիրի իմաս­տով հա­յերը զե­րոյէն կը սկսէին։ Ինքնաշ­խա­տու­թեամբ կազ­մա­ւորուած Քրիս­տա­փոր Մի­քայէ­լեան կը յե­նուէր եր­կու հիմ­նա­սիւ­նե­րու վրայ։ Նախ՝ ռու­սա­սիրու­թիւնը (որ կը նա­խոր­դէր հայ յե­ղափո­խական շար­ժումին), որուն շնոր­հիւ ան կրնար ըմբռնել ռու­սա­կան բա­նակի կայ­սե­րական ծա­ւալու­մը Ռու­սաստա­նի սահ­ման­նե­րէն ան­դին։ Երկրորդ՝ անար­դա­րու­թիւնը, որ կը սնու­ցա­նէր հայ­կա­կան ու ներ­հայ­կա­կան բա­նավէ­ճը. Օս­մա­նեան թէ Ռու­սա­կան կայսրու­թիւննե­րուն մէջ հայերու կրած անար­դա­րու­թիւննե­րը, որոնք զիրենք հարուածած էին հա­ւա­քա­բար եւ ան­հա­տապէս՝ քա­ղաքա­կան, տնտե­սական, հար­կա­յին ու կրօ­նա­կան մար­զե­րուն մէջ, անար­դա­րու­թիւններ՝ բա­ռին ամե­նալայն իմաս­տով։

Այս եր­կու քա­ղաքա­կան հիմնասիւներն են, որոնք կը յա­րատե­ւեն մեր պատ­մութեան ամբողջ տե­ւողու­թեան՝ մին­չեւ այ­սօր։ Արե­ւելա­հայաս­տա­նը Ռու­սաստա­նի եր­կա­րաձ­գումն էր Կով­կա­սի մէջ ռու­սե­րու յայտնուելէն ի վեր, ինչ որ կ՚ար­տա­ցոլէր իր սահ­մաննե­րէն դուրս ծա­ւալե­լու Ռու­սաստա­նի կա­րողու­թիւնը։ Հա­յերու դժբախ­տութիւ­նը այն էր, որ անոնք կը գտնուէին երեք մրցա­կից կայսրու­թիւննե­րու ծայ­րա­մասե­րուն. Օս­մա­նեան, Ռու­սա­կան եւ Պարսկա­կան։ Կայսրու­թեան բուն տրա­մաբա­նու­թիւնը այնպէս է, որ կեդ­րո­նը պէտք է ըլ­լայ խա­ղաղ, իսկ ծայ­րա­մասը՝ բռնու­թեամբ լի։ Ին­չո՞ւ։ Որով­հե­տեւ կայսրու­թիւնը սահ­մաններ չու­նի, այլ ու­նի միայն ճա­կատ­ներ։ Հե­տեւա­բար, բռնու­թիւնը հա­սարա­կական մար­մի­նէն դուրս կը մղուի եւ կը ծա­ւալի դէ­պի ար­տա­քին եզ­րեր։ Հա­յաս­տա­նը այսպէսով կը յայտնուի ծայ­րա­յեղ հա­կա­մար­տութիւննե­րու տա­րածաշրջա­նի մը մէջ, այն երեք կայսրու­թիւննե­րու խաչ­մե­րու­կին, որոնք կը բա­խին յա­ջոր­դա­կան մա­կըն­թա­ցու­թիւննե­րով ու տե­ղատւու­թիւննե­րով՝ մերթ ի նպաստ մէ­կուն, մերթ միւ­սին։ Ճիշդ այս խառ­նակ մի­ջավայ­րին մէջ է, որ կը ծնի հայ յե­ղափո­խական շար­ժումը։ Շատ արագ, Դաշ­նակցու­թիւնը կը ստեղ­ծէ իր անդրկայ­սե­րական ցան­ցը, որ Ռու­սաստա­նէն կը տա­րածուի Թուրքիա, Թուրքիայէն՝ Իրան, Իրա­նէն՝ Սու­րիա, Սու­րիայէն՝ Յու­նաստան եւ այսպէս շա­րու­նակ՝ հաս­նե­լով մին­չեւ Ֆրան­սա, Միացեալ Նա­հանգներ, Ար­ժանթին, Աւստրա­լիա եւ Գա­նատա։

Կայծ Մի­նասեան յատ­կա­պէս ծան­րա­ցաւ Հ. Յ. Դ. հիմ­նա­դիր եր­րորդու­թեան առա­ջին դէմ­քին՝ Քրիս­տա­փոր Մի­քայէ­լեանի վրայ. խորհրդան­շա­կան ու առեղ­ծուածա­յին կեր­պար մը, ինքնաշ­խա­տու­թեամբ կազ­մա­ւորուած գոր­ծիչ մը, որ իր խոր դրոշ­մը ձգած է այս կա­ռոյ­ցի հիմ­նադրու­թեան վրայ։ Ըլ­լա­լով մեծ ըն­թերցա­սէր՝ ան ծա­նօթ էր Քան­թի, Պերկսո­նի, Տիւրքհայ­մի, Հե­կելի, Տե­քար­թի, Սփի­նոզա­յի, Մարքսի, ինչպէս նաեւ այնպի­սի ռուս հե­ղինակ­նե­րու գոր­ծե­րուն, ինչպէս Փիոթր Լաւ­րո­վը, Նի­քոլայ Չեր­նի­շեւսքին, Ալեք­սանտր Հեր­ցե­նը եւ Սեր­կէյ Նե­չաեւը։ Ան յա­ճախ կը մէջ­բե­րէ զա­նոնք, որով­հե­տեւ հասկցած էր, որ խօս­քը զէնք է։ Հարկ է նաեւ ընդգծել, որ ան նա­խապէս մաս կազ­մած էր ռու­սա­կան «Նա­րոտ­նա­յա Վո­լիա» (Ժո­ղովուրդի կամք) շար­ժումին. կազ­մա­կեր­պութիւն մը, որ կը քա­րոզէր գիւ­ղա­ցիու­թեան ազա­տագ­րումն ու պաշտպա­նու­թիւնը՝ բռնի մի­ջոց­նե­րով։ Քրիս­տա­փոր Մի­քայէ­լեանի յե­ղափո­խական մտա­ծումնե­րը կը խտաց­նեն անոր քա­ղաքա­կան փի­լիսո­փայու­թիւնը։ Պէտք է շեշ­տել նաեւ, որ ստեղծման օրե­րուն կու­սակցու­թիւնը կը կո­չուէր «Հայ Յե­ղափո­խական­նե­րու Դաշ­նակցու­թիւն»։ Այսպէս, սկիզ­բէն Քրիս­տա­փորի դրոշ­մը զգա­լի է։ Անոր հա­մար կա­րեւո­րը նոր քա­ղաքա­կան կու­սակցու­թիւն մը ստեղ­ծե­լը չէր. ան դէմ էր քա­ղաքա­կան կու­սակցու­թիւննե­րուն եւ իր գրու­թիւննե­րուն մէջ չէր ակ­նարկեր անոնց։ Ին­չո՞ւ։ Որով­հե­տեւ ան նկա­տած էր, որ հա­յերու մէջ ար­դէն կա­յին եր­կու կու­սակցու­թիւններ կամ գու­ցէ փոքր գաղտնի ըն­կե­րու­թիւններ, եւ կը գտնէր, որ ատի­կա չա­փազանց էր ու անի­մաստ. պէտք էր հա­մախմբել եւ մէկ­տե­ղել բո­լորը։

Կայծ Մի­նասեան այս դաշ­նակցա­յին հաս­կա­ցողու­թիւնը կ՚աղեր­սէ ու­րարտա­կան դա­րաշրջա­նի հին կա­ռավար­ման հա­մակար­գին հետ, որ կ՚են­թադրէր ապա­կեդ­րո­նացած հա­մադաշ­նութե­նական (confédérale) վար­չա­կարգ մը, կա­տարե­լապէս յար­մա­րած Հա­յաս­տա­նի քաոսա­յին եւ ան­հարթ աշ­խարհագ­րութեան՝ իր հո­վիտ­նե­րով ու լեռ­նե­րով։ Հ. Յ. Դ.-ի հիմ­նա­դիր­նե­րուն մի­ջեւ իս­կա­պէս գո­յու­թիւն ու­նէր բա­խում մը՝ ապա­կեդ­րոն ու դաշ­նակցա­յին հա­մակար­գի պաշտպան­նե­րուն եւ կեդ­րո­նաձիգ իշ­խա­նու­թեան կողմնա­կից­նե­րուն մի­ջեւ։ Քրիս­տա­փոր կը բա­նակ­ցէր հնչա­կեան­նե­րուն հետ՝ զա­նոնք վերստին Հ. Յ. Դ.-ի մէջ ներգրա­ւելու հա­մար (քա­նի որ անոնք ալ մաս­նակցած էին հիմ­նադրու­թեան), եւ նոյ­նիսկ պատ­րաստ էր փո­խելու անուանու­մը՝ զայն կո­չելով «Հայ Յե­ղափո­խական Ըն­կերվա­րական­նե­րու Դաշ­նակցու­թիւն»։

Ըստ Կայծ Մի­նասեանի՝ Քրիս­տա­փոր Մի­քայէ­լեան տրա­մախօս (dialecticien) մըն էր, որ յա­ջողե­ցաւ ստեղ­ծել այնպի­սի հա­մակարգ մը, որ ի վի­ճակի էր իւ­րացնե­լու հայ հա­սարա­կու­թեան բո­լոր հա­կասու­թիւննե­րը։ Անոր հա­մար գո­յու­թիւն չու­նէր ռու­սա­կան կամ թրքա­կան Հա­յաս­տան, արե­ւելեան կամ արեւմտեան Հա­յաս­տան, յա­ռաջդիմա­կան­ներ կամ պահ­պա­նողա­կան­ներ։ Ան այս հա­կասու­թիւննե­րու զան­գուածին մարմնա­ւորումն էր եւ կը կրէր միաժա­մանակ յա­ւակ­նոտ եւ իրա­տես քա­ղաքա­կան ծրա­գիր մը։ Որքան կարելի էր՝ կը պահ­պա­նէր ընդհան­րա­կան մօ­տեցումներ՝ գի­տակ­ցե­լով խօս­քի ար­ժէ­քին եւ այս տրա­մախօ­սու­թեան տի­րապե­տելու անհրա­ժեշ­տութեան։ Հայ հա­սարա­կու­թեան մէջ ան կ՚առանձնաց­նէ հինգ կողմնա­ցոյց-ու­ղե­ցոյցներ. Խա­չատուր Աբո­վեանը՝ հե­ղինակ «Վէրք Հա­յաս­տա­նի»-ին, որ ոչ-գրա­բար առա­ջին գործն էր. Մի­քայէլ Նալ­բանդեանը, որ կը շփուէր 1848-ի յե­ղափո­խական­նե­րուն հետ եւ մի­ջազ­գա­յին տա­րողու­թիւն կու տար հայ­կա­կան քա­ղաքա­կան զար­գա­ցու­մին. Խրի­մեան Հայ­րիկը՝ հո­գեւո­րակա­նը, որ կը յար­մա­րէր քա­ղաքա­կանու­թեան եւ կը հսկէր, որ եկե­ղեցին մնայ պատ­մութեան ըն­թացքին մէջ՝ շա­րու­նա­կելով իր ազ­դե­ցու­թիւնը բա­նեց­նել հայ կեան­քին եւ ինքնու­թեան կերտման վրայ. Րաֆ­ֆին՝ մեծ վի­պասա­նը, որ կը բե­րէր յու­զա­կան եւ վե­րերկրա­յին երան­գը՝ կա­պելով քա­ղաքա­կանն ու կրօ­նակա­նը. եւ վեր­ջա­պէս Գրի­գոր Արծրու­նին՝ «Մշակ» թեր­թի գլխա­ւոր խմբա­գիրը, որ կը մարմնա­ւորէր գործնա­պաշտ եւ ազա­տական կող­մը։ Ասոնք են Քրիստափոր Միքայէլեանի հինգ ուղենիշերը, որոնցմով ան իր էութեան մէջ կը խտացնէ հայկական բոլոր հակասութիւնները։

Պատ­մա­կա­նօ­րէն, յե­ղափոխական շար­ժում­նե­րը եռա­բա­նու­թիւն մը կը կազ­մեն. առա­ջինը Ար­մենա­կան կու­սակ­ցու­թիւնն է, որ գա­ւառա­կան էր, կեդ­րո­նացած՝ Վա­նի շուրջ եւ կը հա­կէր դէպի միա­պե­տութիւն. ան կը ներ­կա­յաց­նէ թէզը։ Երկրոր­դը Հնչա­կեան կու­սակցու­թիւնն է՝ ըն­կերվա­րական, մի­ջազ­գայնա­կան, մարքսիս­տա­կան եւ այլն. ան հա­կաթէզն է։ Իսկ եր­րորդը՝ Հ. Յ. Դ.-ն, այս եր­կուքին հա­մադ­րութիւնն է (synthèse)։ Ճիշդ այս հա­մադ­րութիւնն է, որ Քրիս­տա­փոր պի­տի ստեղ­ծէր։ Այս պատ­ճա­ռով ալ ան կը մեր­ժէ կեդ­րո­նանալ ըն­կերվա­րու­թեան, Ռու­սա­հայաս­տա­նի կամ Մեծ Հա­յաս­տա­նի գա­ղափար­նե­րուն վրայ՝ նա­խընտրե­լով իր ու­շադրու­թիւնը պա­հել Թրքա­հայաս­տա­նի վրայ, ինչ որ թոյլ կու տայ իրեն խու­սա­փիլ բազ­մա­թիւ խու­թե­րէ։

Հե­տեւա­բար, Հայ Յե­ղափո­խական Դաշ­նակցու­թիւնը Ռու­սաստա­նի մէջ ծնած, Թիֆ­լի­սի մէջ հիմ­նուած շար­ժում մըն է, որուն նպա­տակն էր ազա­տագ­րել Թրքա­հայաս­տա­նը։ Սա­կայն զու­գա­հեռա­բար, առ­կայ էր նաեւ պայ­քա­րը անար­դա­րու­թիւննե­րու դէմ։ Թէեւ ձա­խակող­մեան գոր­ծիչ՝ Քրիս­տա­փոր եր­բեք յղում չէր կա­տարեր ըն­կերվա­րու­թեան. ան նախ եւ առաջ կը խա­ղար բո­լոր հա­կադ­րութիւննե­րու մի­ջեւ օղա­կի դե­րը։ Ին­չո՞ւ խու­սա­փիլ ըն­կերվա­րու­թե­նէն։ Որով­հե­տեւ հայ յե­ղափո­խական­նե­րու այս դաշ­նակցու­թեան մէջ ընդգրկուած էին շարք մը գոր­ծա­րար­ներ, յատ­կա­պէս Կոս­տանդին Խա­տիսեանը՝ Պա­քուի եւ Թիֆ­լի­սի մե­ծահա­րուստնե­րէն մէ­կը, որուն եղ­բայրը՝ Ալեք­սանտր Խա­տիսեանը, 1919-ին պի­տի դառ­նար Հա­յաս­տա­նի վար­չա­պետ։ Ամ­փո­փելով. դաշ­նակցա­յին բա­նաձե­ւը կը խու­սա­փէր այնպի­սի եզ­րոյթնե­րէ, որոնք կրնա­յին վա­նել կամ նե­ղաց­նել ազ­դե­ցիկ բե­ւեռ­նե­րը. ոչ մէկ ըն­կերվա­րու­թիւն, ինչ որ պի­տի հա­րուա­ծէր հա­րուստնե­րը, դրա­մատէր խաւն ու աջա­կող­մեան­նե­րը, եւ ոչ մէկ ակ­նարկու­թիւն Մեծ Հա­յաս­տա­նին, ինչ որ պի­տի ան­հանգստաց­նէր Ռու­սաստա­նը։ Անոր կա­ռու­ցո­ղական մօ­տեցու­մը ըն­կե­րաբա­նական տե­սան­կիւնէն թոյլ կու տար իրեն յա­ռաջա­նալ հանգրուան առ հանգրուան։

Իր ժա­մանա­կի փի­լիսո­փանե­րը եւս ձգած են իրենց դրոշ­մը։ Քրիս­տա­փոր կրած է Քան­թի դաշ­նակցա­յին փի­լիսո­փայու­թեան ազ­դե­ցու­թիւնը՝ ուղղուած յա­ւեր­ժա­կան խա­ղաղու­թեան, ինչպէս նաեւ Հե­կելի, որուն մօտ կը յայտնուի պատ­մութեան ող­բերգա­կան հաս­կա­ցողու­թիւնը, որ ներքին արձագանգ կը գտնէր Քրիստափորին յատուկ «պատմական դժբախտութեան» հասկացողութեան մէջ։

Իբ­րեւ ամ­փո­փում՝ Մի­նասեան կը մատ­նանշէ եր­կու մեծ սկզբունքնե­րը, որոնք կազ­մած են Հ. Յ. Դ.-ն. նախ՝ աշ­խարհագ­րա­կան ու տա­րած­քա­յին ու­ղե­գիծը, որ կը սկսի Ռու­սա­հայաս­տա­նէն եւ կ՚եր­կա­րի դէ­պի Թրքա­հայաս­տան, եւ միւս կող­մէ՝ պատ­մութեան ժա­մանա­կայ­նութեան դի­մելը։ Ին­չո՞ւ այս բանաձեւը։ Պար­զա­պէս կա­րելի եղա­ծին չափ մեծ թի­ւով մար­դիկ հա­մախմբե­լու հա­մար։ 

Կայծ Մի­նասեան նաեւ ներ­կա­յացուց ար­տա­քին չորս հո­սանքնե­րու ազ­դե­ցու­թիւնը, որոնք գո­յու­թիւն ու­նէին Հ. Յ. Դ.-ի ստեղ­ծումէն առաջ եւ մաս­նակցե­ցան անոր հիմ­նադրու­թեան. առա­ջինը կրօնն է, քրիս­տո­նէու­թիւնը, որուն հետ կա­պը ան չխզեց, երկրոր­դը՝ ռու­սա­կան նա­րոտ­նի­կու­թիւնը (populisme russe) եւ պայ­քա­րը անար­դա­րու­թիւննե­րու դէմ, եր­րորդը՝ մարքսիզ­մը, եւ վեր­ջա­պէս ազա­տակա­նու­թիւնը՝ իր արեւմտեան հա­կու­մով ու դրա­մատի­րական բե­ւեռով։ Հ. Յ. Դ.-ի հիմ­նադրու­թեան հիմք ծա­ռայած այս չորս հա­մընդհա­նուր հո­սանքնե­րու եւ եր­կու գլխա­ւոր շար­ժիչ սկզբունքնե­րու խա­չաձե­ւու­մէն պի­տի ծնէր այն համակարգը, որ Հ. Յ. Դ.-ին թոյլ պի­տի տար ապա­հովե­լ իր եր­կա­րակե­ցու­թիւնը, դի­մանա­լժա­մանա­կի փոր­ձութեան եւ ար­մա­տաւո­րուիլ աշ­խարհի չորս ծա­գերուն։

Վեր­ջա­պէս, Հա­յաս­տա­նի 1991-ի ան­կա­խու­թիւնը Հ. Յ. Դ.-ն կը դնէ մե­ծագոյն մար­տահրա­ւէրի մը դի­մաց, նկա­տի ու­նե­նալով, որ ան չկրցաւ տի­րանալ իշ­խա­նու­թեան, եւ անոր ժո­ղովրդա­կանու­թիւնը կը մնայ ամե­նացած մա­կար­դա­կի վրայ։ Ար­դեօք ան դա­ւաճա­նա՞ծ է իր եր­կա­րակե­ցու­թիւնը երաշ­խա­ւորած հիմ­քե­րուն։ Պի­տի կա­րենա՞յ ար­դեօք դի­մագ­րա­ւել վե­րած­նունդի ու ինքնա­նորոգ­ման մար­տահրա­ւէրը։ Ահա այսպի­սի հե­տաքրքրա­կան եւ այժմէական հար­ցադրումներ կը յա­րու­ցէր Կայծ Մի­նաս­եա­նի այս ու­շագրաւ դա­սախօ­սու­թիւնը։

Թ. Շ. ■