Հայաստան. պարտադիր քայլերով խաղաղութիւն՝ Ազերպայճանի հետ

Վերո­յիշեալ խո­րագի­րը կրող յօ­դուած մը լոյս տե­սած է «Le Monde» օրա­թեր­թի «L’Époque» յա­ւելուածին մէջ, Կի­րակի, Մարտ 22-ի եւ Եր­կուշաբ­թի, Մարտ 23-ի թի­ւով (էջ 16 եւ 17)։ Ֆոս­թին Վեն­սա­նի ստո­րագ­րութիւ­նը կրող այս ծա­ւալուն յօ­դուա­ծը կը վեր­լուծէ Հա­յաս­տա­նի ստի­պողա­կան ըն­թացքը դէ­պի խա­ղաղու­թիւն Ազեր­պայճա­նի հետ։ Աւե­լի քան երեք տաս­նա­մեակ տե­ւած հա­կամար­տութե­նէ եւ 2023-ի Սեպ­տեմբե­րին Լեռ­նա­յին Ղա­րաբա­ղի «ան­ջա­տողա­կան կղզեակին (enclave)» վերջնա­կան ան­կումէն ետք, Հա­յաս­տա­նի վար­չա­պետ Նի­կոլ Փա­շինեան կը ջա­նայ փրկել իր երկրէն մնա­ցածը եւ զայն դուրս բե­րել մե­կու­սա­ցու­մէն՝ բնա­կանո­նաց­նե­լով յա­րաբե­րու­թիւննե­րը դրա­ցիին հետ։

Խա­ղաղու­թեան այս ան­նա­խադէպ շար­ժընթա­ցը մե­ծապէս խթա­նուե­ցաւ Տա­նըլտ Թրամ­փի մի­ջամ­տութեամբ, որ գոր­ծընթա­ցը դիւ­րա­ցուց՝ 2025 Օգոս­տոս 8-ին Ուա­շինկթը­նի մէջ կազ­մա­կեր­պե­լով պատ­մա­կան վե­հաժո­ղով մը։ Այս առի­թով նախ­կին խորհրդա­յին եր­կու հան­րա­պետու­թիւննե­րու ղե­կավար­նե­րը նա­խաս­տո­րագ­րե­ցին խա­ղաղու­թեան հա­մաձայ­նա­գիր մը, որ մեծ զի­ջումներ կը պա­հան­ջէ Երե­ւանէն՝ պար­տադրե­լով հրա­ժարիլ Լեռ­նա­յին Ղա­րաբա­ղի նկատ­մամբ որե­ւէ պա­հան­ջա­տիրու­թե­նէ։ Այս հաշ­տութեան հիմ­նա­կան շար­ժա­ռիթը առեւտրա­յին եւ են­թա­կառու­ցա­յին հսկայ ծրա­գիր մըն է, որ կո­չուած է «Թրամ­փի ու­ղի՝ մի­ջազ­գա­յին խա­ղաղու­թեան եւ բար­գա­ւաճ­ման հա­մար» (կամ Tripp ծրա­գիր)։ Փո­խադ­րա­միջոց­ներ, ու­ժա­նիւթ եւ օփթի­քական մա­լուխ (fibre optique) ընդգրկող այս բարդ ցան­ցը ու­նի ռազ­մա­վարա­կան նպա­տակ մը՝ Կեդ­րո­նական Ասիան կա­պել Եւ­րո­պային՝ մի­տումնա­ւոր կեր­պով շրջան­ցե­լով Ռու­սաստանն ու Իրա­նը։ ԱՄՆ այստեղ կը ստա­նայ առիւ­ծի բա­ժինը, քա­նի որ ան պի­տի տնօ­րինէ այս ծրա­գրի բաժ­նե­թուղթե­րուն 74%-ը՝ 49 տա­րուան հա­մար։ Աշ­խարհա­քաղա­քական գետ­նի վրայ Ուա­շինկթը­նի այս ուղղա­կի ներգրա­ւու­մը կը նշա­նակէ յստակ լու­սանցքայ­նա­ցումն ու դե­րազրկու­մը Մոս­կուայի, որ այժմ Երե­ւանի կող­մէ կը դի­տար­կուի որ­պէս թե­րացած դաշ­նա­կից՝ ազեր­պայճա­նական յար­ձա­կումնե­րուն դի­մաց ցու­ցա­բերած իր կրա­ւորա­կանու­թեան պատ­ճա­ռով։

Սա­կայն տեղ­ւոյն վրայ, հայ ժո­ղովուրդը այս ցնցու­մը կ՚ապ­րի խիստ յու­զա­կան կեր­պով եւ կը մնայ խո­րապէս երկփեղ­կուած։ Թէեւ բնա­կանո­նաց­ման շօ­շափե­լի նշան­ներ կ՚երե­ւին, ինչպէս օրի­նակ՝ երկրի կա­յան­նե­րուն մէջ ազեր­պայճա­նական պեն­զի­նի ան­նա­խադէպ մուտքը, բայց եւ այնպէս կաս­կա­ծամ­տութիւ­նը յա­մառօ­րէն կը յա­րատե­ւէ, եւ շա­տեր կը մեր­ժեն զայն գնել՝ պատ­մա­կան թշնա­մին չհարստաց­նե­լու հա­մար։ Տաս­նեակ հա­զարա­ւոր մարդկա­յին կո­րուստնե­րու պատ­ճա­ռած հո­գեցնցու­մը դժուար ըն­դունե­լի կը դարձնէ յա­րաբե­րու­թիւննե­րու խա­ղաղաց­ման նոյ­նիսկ գա­ղափա­րը։ Ի դէպ, հա­կառակ եր­կու կող­մե­րու ռազ­մա­կան ծախ­սե­րու հսկա­յական աճին, հայ­կա­կան գաղտնի սպա­սար­կութիւնները այսօր կը գնահատեն, թէ լայնածաւալ յարձակումի մը վտանգը այս փուլին տակաւին ցած կը մնայ, թէեւ անորոշութիւնը կը շարունակուի մնայուն խաղաղութիւն հաստատելու Պաքուի իրական մտադրութիւններուն շուրջ։