Ժամանակակից Հայաստանը ընկերային գիտութիւններու ընդմէջէն 

Աննախադէպ հայ-ֆրանսական երկխօսութիւն Փարիզի մէջ

Մարտ 18-ին, «Paris Cité» հա­մալ­սա­րանը հիւ­րընկա­լեց բա­ցառիկ գի­տաժո­ղով մը, որ հա­մախմբած էր ֆրան­սա­ցի եւ հա­յազ­գի հե­տազօ­տող­ներ։ Անոնց նպա­տակն էր վեր­լու­ծել հայ­կա­կան ըն­կե­րու­թեան խոր­քա­յին փո­խա­կեր­պումնե­րը՝ վեր­ջին աշ­խարհա­քա­ղա­քա­կան ցնցում­նե­րու լոյ­սին տակ։ Սու­զում մը գի­տա­կան դի­ւա­նա­գի­տու­թեան սիր­տին մէջ, որ կեն­սա­կան նշա­նակու­թիւն ու­նի երկրի ապա­գայ­ին եւ գե­րիշ­խա­նու­թեան հա­մար։

Թէեւ Հա­յաս­տա­նը այ­սօր կը գտնուի հա­մաշ­խարհա­յին աշ­խարհա­քաղա­քական վե­րիվայ­րումնե­րու կեդ­րո­նը, անոր ժա­մանա­կակից ըն­կե­րու­թիւնը հա­կասա­կանօ­րէն կը մնայ ան­ծա­նօթ՝ արեւմտեան հան­րութեան եւ հե­տազօ­տող­նե­րուն հա­մար։ Պատ­մա­կանօ­րէն, մարդկա­յին եւ ըն­կե­րային գի­տու­թիւննե­րու ու­սումնա­սիրու­թիւննե­րը մե­ծ մա­սամբ կեդ­րո­նացած են 1915-ի Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ճա­նաչ­ման եւ Սփիւռքի պատ­մութեան վրայ։ Այս բա­ցը լրաց­նե­լու եւ երկրի ներ­քին ու­ժա­կանու­թիւննե­րը քա­ղաքա­կան սո­վորա­կան ճա­ռերէն ան­դին վեր­լուծե­լու նպա­տակով, «Paris Cité» հա­մալ­սա­րանը կազ­մա­կեր­պած էր «Ըն­կե­րային գի­տու­թիւննե­րը այ­սօ­րուան Հա­յաս­տա­նի մէջ» խո­րագրով ան­նա­խադէպ աշ­խա­տանիստ-օր մը։

Կազ­մա­կեր­պուած՝ «Paris Cité»-ի Մարդկա­յին եւ ըն­կե­րային գի­տու­թիւննե­րու բա­ժան­մունքին եւ Երե­ւանի Պե­տական Հա­մալ­սա­րանին մի­ջեւ «Erasmus+» գոր­ծընկե­րու­թեան ծի­րէն ներս՝ PHILéPOL եւ CERLIS աշխատանոցնե­րու աջակ­ցութեամբ, այս բազ­մա­լեզու (ֆրան­սե­րէն, հա­յերէն եւ անգլե­րէն) հան­դի­պու­մը մէկ­տե­ղեց ակա­նաւոր մաս­նա­գէտ­նե­րու տե­սակէտ­նե­րը։ Միաժա­մանակ գի­տական եւ մարդկա­յին մօ­տեցու­մով առաջ­նորդուող այս ձեռ­նարկը յե­նած էր կազ­մա­կեր­պիչնե­րուն՝ Հա­յաս­տա­նի հետ ու­նե­ցած անձնա­կան եւ աշ­խարհա­քաղա­քական կա­պերուն վրայ։ Ակա­դեմա­կան ծանօթ դէմ­քե­րու,– ինչպէս՝ Մի­քելա Մար­ցա­նոյի, Լու­սի­նէ Գէոր­գեանի, Շուքրի Հմետի, Ռազ­միկ Քէ­շիշեանի, Սե­սիլ Լը­ֆեւրի, Գլէր Մու­րա­տեանի եւ Քաթի Ռուսլէի,– հո­վանիին ներ­քոյ, խօս­քը տրուեցաւ ան­մի­ջականօրէն դաշ­տի վրայ գոր­ծող առաջ­նա­կարգ հե­տազօ­տող­նե­րու։ Այս ակա­դեմա­կան վեհա­ժողո­վին մար­տահրա­ւէրն էր խո­րու­թեամբ վեր­լուծել հայ­կա­կան հա­սարա­կու­թեան կրած փո­փոխու­թիւննե­րը՝ յետ­խորհրդա­յին ժա­ռան­գութենէն մին­չեւ 2018-ի Յե­ղափո­խու­թիւն եւ մին­չեւ 2023-ի Արցախի ող­բերգա­կան բռնա­գաղ­թը։

Զրոյցնե­րու ըն­թացքին բա­նախօս­նե­րը յի­շեցու­ցին երկրին ապ­րած ցա­ւոտ ժա­մանա­կաշրջա­նը՝ յատ­կանշուած 1988-ի երկրա­շար­ժին հե­տե­ւանքնե­րով եւ 2020-ի ու 2023-ի պա­տերազմնե­րու ցնցումնե­րով։ Քա­ղաքա­գէտ Թա­լին Փա­փազեան («Sciences Po»-ի դա­սախօս եւ «Armenia Peace Initiative-API»-ի տնօ­րէն) յատ­կա­պէս նկա­րագ­րեց «բաժանման բարակ գիծի (ligne de crête) մը վրայ քալող» ազգ մը, որ կը գտնուի ծայ­րա­յեղ անո­րոշու­թեան մէջ, ինչ որ ա՛լ աւե­լի շեշտուած է Ռու­սաստանի նա­հան­ջին եւ արեւմտեան աջակ­ցութիւննե­րու եր­կդիմութեան պատ­ճա­ռով՝ Ազեր­պայճա­նի յա­րատեւ յար­ձա­կումնե­րուն դի­մաց։ Անո­րոշու­թեան այս մթնո­լոր­տին մէջ, օրուան աշ­խա­տանքնե­րը լոյս սփռե­ցին ժո­ղովրդա­վարա­կան տագ­նա­պի եւ անսպասելի տո­կու­նութեան մի­ջեւ տա­րու­բե­րող ազ­գի մը հա­կասու­թիւննե­րուն վրայ։ Նի­կոլ Փա­շինեանի՝ իշ­խա­նու­թեան գլուխը մնա­լը այսպէսով առնչուեցաւ հին վեր­նա­խաւե­րու մերժման եւ են­թա­կառոյցնե­րու մար­զէն ներս արձանագրուած շօ­շափե­լի յա­ռաջ­խա­ղացքնե­րու։ Միւս կող­մէ, ժո­ղովրդագ­րա­կան որոշ կա­յու­նութիւն մը նկա­տուած է, քա­նի որ բնակ­չութեան թի­ւը պահ­պա­նուած կամ նոյ­նիսկ քիչ մը աճած է՝ շնոր­հիւ ռուս եւ ուքրա­ինացի գաղ­թա­կան­նե­րու ներ­հոսքին, որ նոր շունչ մը տուած է տնտե­սու­թեան։

Այս ցնցումնե­րուն դի­մաց, Երե­ւանի Պե­տական Հա­մալ­սա­րանի բազ­մանդամ պա­տուի­րակու­թիւնը՝ բաղ­կա­ցած մար­դա­բան­ներ Ալեք­սանդր Աղա­ջանեանէ եւ Եու­լիա Ան­տո­նեանէ, ինչպէս նաեւ ըն­կե­րաբան­ներ Նուարդ Մել­քո­նեանէ, Արամ Վար­տի­կեանէ եւ Յա­րու­թիւն Վեր­մի­շեանէ, ընդգծեց հայ­կա­կան պատ­մագրու­թեան խոր­քա­յին վե­րանայ­ման հրա­տապու­թիւնը։ Յա­ճախ որ­պէս դուրսի եւ ռու­սա­կեդ­րոն տես­լա­կան­նե­րէ չա­փազանց կա­խեալ նկա­տուող տե­ղական հե­տազօ­տու­թիւնը պէտք է, ըստ անոնց, կա­ռու­ցէ տե­ղեկա­տուա­կան եւ քա­ղաքա­կան իս­կա­կան գե­րիշ­խա­նու­թիւն։ Ֆրան­սա­կան մե­թոտա­բանու­թիւննե­րուն հետ ար­ժէ­քաւոր երկխօ­սու­թիւն հաս­տա­տելով՝ այս հան­դի­պու­մը նա­խան­շեց իս­կա­կան գի­տական դի­ւանա­գիտու­թեան մը հիմ­քե­րը, որ կը մի­տի խզել փոր­ձա­գէտ­նե­րու մե­կու­սա­ցու­մը։ Եզ­րա­փակե­լով այս հե­տաքրքրա­կան բա­նավէ­ճերը՝ Ռո­պէր Այ­տա­պիրեան ող­ջունեց զե­կոյցնե­րուն դի­պու­կ բնոյթը եւ ջեր­մօ­րէն փա­փաք յայտնեց, որ աշ­խա­տանքնե­րուն տե­սագ­րութիւ­նը կա­րելի եղա­ծին չափ շուտ տա­րածուի YouTube-ի վրայ, որ­պէսզի առա­ւելա­գոյն թի­ւով մար­դիկ օգ­տուին ան­կէ։

Թէեւ գործնա­կանա­պէս ան­կա­րելի է անդրա­դառ­նալ բո­լոր զե­կոյցնե­րուն, որոնք մէ­կը միւ­սէն աւե­լի հե­տաքրքրա­կան եւ հա­րուստ էին, կ՚ու­զենք ընդգծել երե­ւանեան հա­մալ­սա­րանա­կան­նե­րուն կող­մէ ներ­կա­յացուած ու­սումնա­սիրու­թիւննե­րուն բազ­մա­զանու­թիւնն ու ճշգրտու­թիւնը։ Այսպէս, մար­դա­բան Ալեք­սանդր Աղա­ջանեան փայ­լուն կեր­պով վեր­լուծեց խորհրդա­յին ան­ցեալի դե­րը հայ­կա­կան մշա­կու­թա­յին յի­շողու­թեան մէջ՝ բաղ­դա­տական տե­սան­կիւնէ։ Իր գոր­ծընկե­րու­հին՝ Եու­լիա Ան­տո­նեան, իր կար­գին ներ­կա­յացուց խորհրդա­յին ժա­մանա­կաշրջա­նի հայ ար­հեստա­գիտա­կան մտա­ւորա­կանու­թեան շատ հե­տաքրքրա­կան մէկ մար­դա­բանու­թիւնը՝ հա­մայ­նա­վարա­կան ու­թո­փիայի ընդմէ­ջէն։ Իսկ ըն­կե­րաբան Յա­րու­թիւն Վեր­մի­շեան անդրա­դար­ձաւ Արցախի բռնա­գաղ­թին հե­տեւան­քով Երե­ւանի մէջ տե­ղահա­նու­թեան եւ բնա­կարա­նային ան­ցումա­յին վի­ճակի կիզիչ հար­ցե­րուն։

Այս խիտ զրոյցնե­րու շար­քին, մենք ընտրե­ցինք առանձնաց­նել այս օրուան ըն­թացքին զար­գա­ցուած երեք վեր­լուծու­թիւններ, որոնք յա­տուկ ու­շադրու­թեան կ՚ար­ժա­նանան՝ երկրի ան­մի­ջական մար­տահրա­ւէր­նե­րը հասկնա­լու հա­մար։

Հայաստանը՝ բաժանման բարակ գիծի վրայ. ռազ­մա­վարա­կան վե­րադա­սաւո­րում եւ ժո­ղովրդա­վարա­կան դիւ­րա­բեկու­թիւն

Ու­սումնա­սիրու­թեան օրուան բաց­ման, քա­ղաքա­գէտ Թա­լին Փա­փազեան ներկայացուց երկրին վեր­ջին փո­խակեր­պումնե­րուն խորքային մեկնաբանութիւնը։ Անա­ւարտ պա­տերազ­մի ել­քի, դի­ւանա­գիտա­կան վե­րադա­սաւոր­ման եւ ժո­ղովրդա­վարա­կան անո­րոշու­թիւննե­րու մի­ջեւ, Հա­յաս­տան կը զար­գա­նայ բաժանման բարակ գիծի մը վրայ, որ թէեւ այ­սօր քիչ մը աւե­լի լայն է քան 2020-ին, սա­կայն՝ թէ դէպի ո՞ւր պիտի առաջնորդէ, տա­կաւին շատ անո­րոշ է։

2020-ի 44-օրեայ պա­տերազ­մէն ի վեր, Հա­յաս­տան կ՚անցնի մեծ ցնցումնե­րէ. ռազ­մա­կան պար­տութիւն, Արցախի հար­ցին, փաստօրէն (de facto), օրակարգէ անիրաւ դուրս մղում եւ հայ բնակ­չութեան բռնա­գաղթ, անվտան­գութեան երաշ­խիքնե­րու տկա­րացում եւ տա­րածաշրջա­նային մի­ջավայ­րի արագ վե­րադա­սաւո­րում։ Այս պա­րու­նա­կին մէջ, 2025 0գոս­տո­սի Ուա­շինկթը­նի հա­մաձայ­նագրե­րը կ՚երե­ւին որ­պէս բե­կումնա­յին պահ մը։

Թա­լին Փա­փազեան այս հա­մաձայ­նագրե­րը կը նկա­րագ­րէ որ­պէս պա­տերազ­մա­կան վի­րաբու­ժութիւն՝ գործնա­պաշ­տա­կան, ան­կա­տար, բայց գործնա­կան լու­ծում մը։ Այս փաստաթուղթե­րը հայ-ազեր­պայճա­նական հա­կամար­տութեան եզ­րե­րը կը տե­ղափո­խեն դէ­պի տնտե­սական ու են­թա­կառու­ցա­յին հար­ցեր եւ փոխ­շա­հաւէտ լու­ծումներ։ Խօս­քը ժո­ղովուրդնե­րու մի­ջեւ խա­ղաղու­թեան մա­սին չէ, այլ դի­ւանա­գէտ­նե­րու խա­ղաղու­թեան, որ կը մի­տի աս­տի­ճանա­բար կա­յու­նացնել կա­ցու­թիւնը։ Թէեւ Հա­յաս­տանն ու Ազեր­պայճա­նը դեռ կը մնան ո՛չ պա­տերազմ, ո՛չ խա­ղաղու­թիւն բազ­մե­րանգ վի­ճակին մէջ, սակայն մնայուն ապա­լարումի հե­ռան­կա­րը այժմ աւե­լի հա­ւանա­կան կը թուի, քան թշնա­ման­քի ան­մի­ջական վերսկսու­մը։

Զե­կոյ­ցը կ՚ընդգծէ աւե­լի խո­րունկ խզում մը. հայ­կա­կան անվտան­գութեան եւ հե­տեւա­բար գե­րիշ­խա­նու­թեան յետ­խորհրդա­յին բնատիպին վախ­ճա­նը։ Ան­կա­խու­թե­նէն ի վեր, հայ­կա­կան պե­տու­թիւնը իր գե­րիշ­խա­նու­թիւնը հիւ­սած էր Արցախի հա­կամար­տութեան շուրջ՝ միաժա­մանակ յե­նլով Ռու­սաստանի վրայ որ­պէս իր անվտան­գութեան անշրջանցելի երաշ­խա­ւոր։ 2020-2023 հանգրուանը բա­ցայայ­տեց անվտան­գութեան այդ երաշ­խա­ւորին հան­դէպ հա­ւատ­քին սնան­կութիւ­նը։ Ազեր­պայճա­նական յար­ձա­կումնե­րուն դի­մաց ռու­սա­կան ու­ժե­րու կրաւորականու­թիւնը եւ Մոս­կուայի ու Պա­քուի մի­ջեւ շա­հերու ժա­մանա­կաւոր հա­մընկնու­մը վեր­ջա­կէտ դրին այս հնա­ցած եւ լիովին ան­հա­մաչափ կա­ռոյ­ցին։ 2022-ին, Երե­ւան փաս­տա­ցիօրէն ըն­դունեց, որ դէմ-յան­դի­ման կը գտնուի եր­կու հա­կառա­կոր­դի. մէ­կը կը սպառ­նայ իր գե­րիշ­խա­նու­թեան, միւ­սը՝ իր տա­րած­քին։

Այս խզու­մը ճամ­բայ կը հարթէ ռազ­մա­վարա­կան վե­րադա­սաւոր­ման փու­լի մը։ Հա­յաս­տան կը լծուի իր գոր­ծընկե­րու­թիւննե­րու բազ­մա­զանաց­ման եւ կը փոր­ձէ վե­րասահ­մա­նել իր տա­րածաշրջա­նային դե­րը։ «Խա­ղաղու­թեան խաչ­մե­րուկ» հաս­կա­ցու­թիւնը կը ցո­լաց­նէ այս կամ­քը՝ վե­րածել սահ­մա­նափա­կուած աշ­խարհագ­րա­կան դիրք մը առա­ւելու­թեան մը, նե­րառուելով տա­րածաշրջա­նային կա­պերու եւ են­թա­կառոյցնե­րու ցան­ցե­րուն մէջ (մի­ջին մի­ջանցք եւ անդրկաս­պեան ծրա­գրեր), որոնք կը վա­յելեն Միացեալ Նա­հանգներու եւ Եւ­րո­պական Միու­թեան նման հա­մաշ­խարհա­յին դե­րակա­տար­նե­րու աջակ­ցութիւ­նը։ Զու­գա­հեռա­բար, Ազեր­պայճա­նի հետ յա­րաբե­րու­թիւննե­րուն մէջ ի յայտ կու գան ան­նա­խադէպ զար­գա­ցումներ՝ յատ­կանշուած ժա­մանա­կաւոր տնտե­սական փո­խանա­կումնե­րով եւ ան­մի­ջական դի­ւանա­գիտա­կան շփումնե­րով, ինչ որ կ՚են­թադրէ խա­ղաղու­թեան հաս­տա­տու­մը աւե­լի ինքնա­վար կեր­պով կա­ռավա­րելու կամք մը։

Ներ­քին ճա­կատի վրայ, այս փո­խակեր­պումնե­րը տե­ղի կ՚ու­նե­նան 2018-ին սկսած ժո­ղովրդա­վարաց­ման մար­մա­ջին մէջ, որ սա­կայն կը մնայ դիւ­րա­բեկ։ 2026 Յու­նի­սին նա­խատե­սուած խորհրդա­րանա­կան ընտրու­թիւննե­րը պի­տի հան­դի­սանան վճռո­րոշ պահ մը։ Խիստ «աշ­խարհա­քաղա­քակա­ն» հանգամանք ստացած են այս ընտրու­թիւնները, որ­ոնց դրոյթնե­րը լայնօրէն կը գե­րազան­ցեն ազ­գա­յին շրջա­նակը։ «Քա­ղաքա­ցիական Պայ­մա­նագիր» կու­սակցու­թեան նկատմամբ հա­սարա­կու­թեան յոգ­նու­թիւնը անու­րա­նալի է, սա­կայն իշ­խանութեան գլուխը գտնուող կու­սակցու­թիւնը իրեն ի նպաստ ու­նի խա­ղաղու­թեան որոնման հա­շուեկ­շիռ մը, հին վար­չա­կար­գի ու­ժե­րուն հան­դէպ վա­նու­մը եւ քա­ղաքա­կան տարբեր առա­ջար­կի մաս­նա­տու­մը (շուրջ քսան կու­սակցու­թիւն եւ թեկ­նա­ծու պի­տի ներ­կա­յանայ)։ Առայժմ, նոր խա­ղաքար­տը Սա­մուէլ Կա­րապե­տեանն է՝ հայ­կա­կան Իվա­նիշ­վի­լին։ Ներ­քին քա­ղաքա­կան դաշ­տը կը մնայ յատ­կանշուած՝ խիստ բե­ւեռա­ցու­մով, կա­ռու­ցա­յին այ­լընտրան­քի բա­ցակա­յու­թեամբ եւ ռու­սա­կան ազ­դե­ցու­թեան լծակ­նե­րով։ Ժո­ղովրդա­վարա­ցու­մը ո՛չ երկրոր­դա­կան է, ո՛չ ալ անշրջե­լի։ Եթէ քուէար­կութեան որա­կը չհա­մապա­տաս­խա­նէ ժո­ղովրդա­վարա­կան չա­փանիշ­ե­րուն, գե­րիշ­խա­նու­թեան վե­րանուաճ­ման ուղղու­թեամբ ար­ձա­նագ­րուած յա­ռաջ­խա­ղացք­նե­րը կրնան վտան­գուիլ։

Զե­կոյ­ցը կ՚ընդգծէ նաեւ ազ­գա­յին յե­նակէ­տի վե­րասահ­մանման հետ կա­պուած լա­րումնե­րը։ Մի­ջազ­գայնօ­րէն ճանչցուած տա­րած­քին վրայ կեդ­րո­նացած Իրա­կան Հա­յաս­տա­նի մը քա­րոզ­չութիւ­նը խզում մըն է Արցախի հա­կամար­տութե­նէն ժա­ռան­գուած ինքնու­թե­նական կա­ռոյցնե­րուն հետ։ Այս զար­գա­ցու­մը ան­շուշտ կը տե­ղաւո­րուի դի­ւանա­գիտա­կան բնա­կանո­նաց­ման տրա­մաբա­նու­թեան մէջ, սա­կայն ըլ­լա­լով վե­րէն պար­տադրուած՝ ան կը ստա­նայ պաշ­տօ­նական պատ­մագրու­թեան նա­խաձեռ­նութեան մը երե­ւոյ­թը։ Հան­դարտ հան­րա­յին վիճարկումի բա­ցակա­յու­թեան պայ­մաննե­րուն մէջ, ան կը յա­րու­ցէ բա­նավէ­ճեր ու լարումներ, եւ չի յա­ջողիր հաշ­տեցնել ար­դէն իսկ կրկնուած ճգնա­ժամե­րէն պա­ռակ­տուած հա­սարա­կու­թիւն մը։

Ազ­գա­յին պա­տու­մի եւ քա­ղաքա­կան խօ­սոյ­թի այս հար­ցե­րը պէտք է ու­ղեկցուին ըն­կե­րային գի­տու­թիւննե­րու լու­սա­բանումնե­րով։ Հա­յաս­տա­նի մէջ, այս մար­զը վեր­ջերս կը զար­գա­նայ՝ կայ­սե­րական կաղապարներէն ան­դին։ Ֆրան­սա­յի մէջ, 2022-ի ուքրա­նական պա­տերազ­մէն ի վեր, յետ­խորհրդա­յին ու­սումնա­սիրու­թիւննե­րը նոյնպէս կ՚ապա­կեդ­րո­նանան։ Ասոնք խո­հական այս եր­կու տա­րածքնե­րուն մի­ջեւ հան­դիպման կա­րելի առիթ­ներ են։

Քա­րոզ­չութիւն եւ «լռու­թեան ըն­կե­րաբա­նու­թիւն». Նուարդ Մել­քո­նեանի վեր­ծա­նու­մը

Ըն­կե­րաբան Նուարդ Մել­քո­նեանի կող­մէ ապա­տեղե­կատւու­թեան ռազ­մա­վարու­թիւննե­րու ման­րակրկիտ վեր­ծա­նու­մը կը պահ­պա­նէ իր ահա­զան­գող սրու­թիւնը՝ Յու­նի­սին կա­յանա­լիք խորհրդա­րանա­կան յա­ռաջի­կայ ընտրու­թիւննե­րու սե­մին։ Իր զե­կոյ­ցին ըն­թացքին, հե­տազօ­տողը ման­րա­մաս­նօ­րէն վեր­լուծեց Արցախի ճգնա­ժամի (2022-2023) լու­սա­բանու­մը ռու­սա­կան պե­տական հե­ռատեսիլին կող­մէ։ Անոր ու­սումնա­սիրու­թիւնը, որ կա­տարուած է մէկ տա­րուան վրայ եւ հիմ­նուած է հայ­կա­կան հան­րա­յին ցան­ցով հա­սանե­լի «Rossiya 1» եւ «Perviy Kanal» ալիք­նե­րէն սփռուող 21 քա­ղաքա­կան թոլք-շօու­նե­րու վրայ, ի յայտ կը բե­րէ սու­տե­րու տա­րափ կո­չուած քա­րոզ­չա­կան բնատիպի հա­մակար­գուած կի­րար­կումը։ Աշ­խարհա­քաղա­քական ազ­դե­ցու­թեան այս ռազ­մա­վարու­թիւնը կը մի­տի ունկնդիր­նե­րը խեղ­դել պար­զունակ եւ յու­զա­կան լիցք պա­րու­նա­կող պատ­գամնե­րու շա­րու­նա­կական ու արագ հոս­քի մը տակ՝ բա­ցար­ձա­կապէս ան­տե­սելով փաս­տա­կան ճշգրտու­թիւնը։

Մել­քո­նեան յատ­կա­պէս լու­սարձա­կի տակ առաւ «լռու­թեան ըն­կե­րաբա­նու­թիւն» հաս­կա­ցու­թիւնը։ Լա­չինի մի­ջանցքի տաս­նամսեայ շրջա­փակ­ման ըն­թացքին, երբ 120.000 հոգի կեն­սա­կան առա­ջին անհրա­ժեշ­տութեան ապ­րանքնե­րու սուր կա­րիքն ու­նէր, մար­դա­սիրա­կան տա­ռապան­քը գի­տակ­ցա­բար ջնջուեցաւ ռու­սա­կան պաս­տառնե­րէն, իսկ շրջա­փակում եզ­րը ար­գի­լուե­ցաւ։ Միայն 2023-ի Սեպ­տեմբե­րի ռազ­մա­կան սաստկացու­մէն ետք այդ լռութիւնը խզուեցաւ, իր տեղը զիջելով ապա­տեղե­կատւու­թեան կոր­ծա­նարար ալիքի մը. ար­ձա­նագ­րուած է 213 հա­կահայ­կա­կան յայ­տա­րարու­թիւն։ Այս անո­ղոք պա­տու­մը Հա­յաս­տա­նը կը ներ­կա­յաց­նէր որ­պէս դա­ւաճան պե­տու­թիւն մը՝ յա­րած Արեւ­մուտքին, միաժա­մանակ Ռու­սաստանն ու Ազեր­պայճա­նը ներ­կա­յաց­նե­լով որ­պէս կար­գուկա­նոնի օրի­նական երաշ­խա­ւոր­ներ։ Այս բնատիպը ոչ միայն կ՚աղա­ւաղէ իրա­կանու­թիւնը, այ­լեւ աշ­խուժօ­րէն կը ձե­ւաւո­րէ զայն. տե­ղեկա­տուա­կան այս պա­տերազ­մը յա­ռաջա­ցուց օտար մի­ջամ­տութիւննե­րու դի­մաց հայ­կա­կան խո­ցելիու­թեան իս­կա­կան գի­տակ­ցում մը, բարձրաց­նե­լով Հան­րա­պետու­թեան ժո­ղովրդա­վարա­կան անվտան­գութեան ան­յե­տաձ­գե­լի հրա­տապու­թեան հար­ցեր՝ խառ­նա­ձեւ սպառ­նա­լիք­նե­րու մեր դա­րաշրջա­նին։

Խո­րանի եւ պե­տու­թեան մի­ջեւ. գե­րիշ­խա­նու­թեան տագ­նապ եւ Հա­յաս­տա­նեայց Եկե­ղեցին

Ըն­կե­րաբան Արամ Վար­տի­կեանի ելոյ­թը, իր կար­գին, քննեց երկրի կա­ռու­ցա­յին ճեղ­քե­րը։ 2018-ի հայ­կա­կան յե­ղափո­խու­թիւնը՝ դէ­պի ար­դիակա­նացում մի­տուած ժո­ղովրդա­վարա­կան խզում մը, յան­գե­ցաւ իշ­խա­նու­թեան անակնկալ փո­խանցման մը։ Այս քա­ղաքա­կան փո­խակերպման սա­կայն արա­գօրէն յա­ջոր­դեց կա­ռու­ցա­յին ճգնա­ժամե­րու շարք մը։ Հա­մաճա­րակը, Ար­ցա­խեան երկրորդ պա­տերազ­մի պար­տութիւ­նը, աշ­խարհա­քաղա­քական մե­կու­սա­ցու­մը եւ Ար­ցա­խի ան­դառնա­լի կո­րուստը յա­ռաջա­ցու­ցին հե­ղինա­կու­թեան, իմաս­տի եւ հա­ւաքա­կան գի­տակ­ցութեան խո­րունկ տագ­նապ մը։

Հա­կառակ այս ցնցումնե­րուն՝ կա­ռավա­րու­թիւնը մնաց իշ­խա­նու­թեան գլուխը՝ ամ­րապնդե­լով իր օրի­նակա­նու­թիւնը հին վեր­նա­խաւե­րու դէմ ուղղուած մե­ղադ­րա­կան ճա­ռերով՝ աս­տի­ճանա­բար միատարր դարձնե­լով քա­ղաքա­կան դաշ­տը։ Այս գոր­ծընթա­ցը ի վեր­ջոյ ընդգրկեց նաեւ Հայ առա­քելա­կան եկե­ղեցին՝ հաս­տա­տու­թիւն մը, որ պատ­մա­կանօ­րէն օժ­տուած էր բա­րոյա­կան եւ գո­յու­թե­նական բա­ցառիկ հե­ղինա­կու­թեամբ։ Եր­կար ժա­մանակ ան­ձեռնմխե­լի նկա­տուող Եկե­ղեցին յայտնուեցաւ պե­տու­թեան հետ ան­մի­ջական ճա­կատու­մի մէջ՝ վար­չա­պետին «Նոր Հա­յաս­տան, Նոր Կա­թողի­կոս» ար­շա­ւին հե­տեւան­քով, որ ներ­կա­յացուեցաւ որ­պէս հաս­տա­տու­թե­նական մաք­րա­գործման ծրա­գիր մը։

Յա­ջոր­դած հա­կամար­տութիւ­նը յատ­կանշուեցաւ հրա­պարա­կային մե­ղադ­րանքնե­րով, բարձրաս­տի­ճան հո­գեւո­րական­նե­րու դէմ քրէական հե­տապնդումնե­րով եւ փո­խադարձ եկե­ղեցա­կան պա­տիժ­նե­րով։ Դե­րասա­նական բարձր աս­տի­ճան ու­նե­ցող այս գոր­ծե­լաոճե­րուն դի­մաց՝ հա­սարա­կու­թեան ար­ձա­գանգնե­րը կը ներ­կա­յաց­նեն եռա­կողմ կա­ռոյց մը։ Հան­րա­յին խօ­սոյ­թը բե­ւեռա­ցաւ ար­մա­տական եկե­ղեցա­կան բա­րեփո­խում պա­հան­ջող ճամ­բա­րի մը եւ ապաօրի­նակա­նացած գոր­ծա­դիր իշ­խա­նու­թեան մը դի­մաց Եկե­ղեց­ւոյ ան­ձեռնմխե­լիու­թիւնը հաս­տա­տող միւս ճամ­բա­րին մի­ջեւ։ Այս եր­կու բե­ւեռ­նե­րու կող­քին կայ թուապէս գե­րակշռող, բայց քա­ղաքա­կանա­պէս կրա­ւորա­կան մե­ծամաս­նութիւն մը՝ յատ­կանշուած յանձնուողա­կանու­թեամբ։ Յե­նլով կրամ­շիական տե­սու­թիւննե­րու վրայ՝ Արամ Վար­տի­կեան այս պա­րագան կը հա­յեցա­կար­գէ որ­պէս գե­րիշ­խա­նու­թեան բազ­մա­չափ ճգնա­ժամ, ուր ո՛չ ար­դիակա­նաց­նող քա­ղաքա­կան վեր­նա­խաւը, ո՛չ ալ պահ­պա­նողա­կան կղե­րական հե­ղինա­կու­թիւնը կը յա­ջողին յօ­դակա­պել հե­տեւո­ղական ծրա­գիր մը։ Այսպէսով, իշ­խա­նու­թիւնը կը վե­րար­տադրուի փո­խադարձ ապաօրի­նակա­նաց­ման եւ կեն­սունակ այ­լընտրանքնե­րու բա­ցակա­յութեան միջոցով։

ՇԱՆԹ ՈՍԿԵՐԻՉԵԱՆ ■