«Ալֆորվիլ, հայկական գիւղ մը. 1920-1930-ական թուականներ» (2026 Ապրիլ 13-19)

Ցուցահանդէս մը, որ կը ներկայացնէ 1915-ի ցեղասպանութենէն ետք Ալֆորվիլ հաստատուած հայերու առաջին սերունդի պատմութիւնը

Սեւան Անա­նեանի կող­մէ պատ­րաստուած այս ցու­ցա­հան­դէ­սին բա­ցու­մը տե­ղի ու­նե­ցաւ Եր­կուշաբ­թի, Ապ­րիլ 13-ին, «Le 148» մշա­կու­թա­յին կեդ­րո­նին մէջ, ներ­կա­յու­թեամբ հոծ բազ­մութեան մը, որ եկած էր բա­ցայայ­տե­լու այս ան­նա­խադէպ աշ­խա­տան­քը:

Յեն­լով յատ­կա­պէս «ԱՐԱՄ» միու­թեան ար­ժէ­քաւոր ար­խիւնե­րուն վրայ եւ անխտիր աջակ­ցութեամբ Ալ­ֆորվի­լի Հայ մշա­կոյ­թի տան, Սե­ւան Անա­նեան կ՚առա­ջար­կէ սու­զուիլ եր­կու հա­մաշ­խարհա­յին պա­տերազմնե­րու մի­ջեւ ին­կած ժա­մանա­կահա­տուա­ծի մերկ իրա­կանու­թեան մէջ: Ան կը քան­դէ «յա­ջողած» հա­մարկման առաս­պե­լը՝ բացայայ­տե­լով առօ­րեայի դժուարու­թիւննե­րը, ժա­մանա­կի քա­ղաքա­կան ճա­ռերուն թշնա­ման­քը եւ ան­խոնջ ջան­քը այն այ­րե­րուն ու կի­ներուն, որոնք իրենց ձեռ­քե­րով կա­ռու­ցե­ցին քա­ղաքին հա­րաւա­յին թա­ղամա­սը՝ զայն վե­րածե­լով այնպի­սի վայ­րի մը, զոր հայ­կա­կան թէ ֆրան­սա­կան աղ­բիւրնե­րը այն ատեն կը կո­չէին «Հայ­կա­կան գիւղ»:

Ցու­ցա­հան­դէ­սը ար­ժա­նի յար­գանքը կը մա­տու­ցէ Ալ­ֆոր­վիլ հաս­տա­տուած այս ռահ­վի­րանե­րուն՝ ցնցող դի­ման­կարնե­րու եւ հա­զուա­գիւտ վա­ւերա­թուղթե­րու ընդմէ­ջէն, մինչ հնչիւննե­րը «Տէր Զօ­րի անա­պատ­նե­րուն» ող­բերգին, որ այն ատեն կ՚եր­գուէր Ալ­ֆորվի­լի մէջ,– ինչպէս Սփիւռքի շատ մը վայ­րե­րու մէջ,– յու­զիչ հնչե­ղու­թիւն կու տան այս պատ­մա­կան հա­մայ­նա­պատ­կե­րին: Այս նա­խա­ձեռ­նութիւ­նը, որ կը վա­յելէ քա­ղա­քա­պետա­րանին եւ քա­ղաքա­պետ Լիւք Գար­վունա­սի աջակ­ցութիւ­նը, ցայ­տուն կեր­պով կը յի­շեց­նէ, թէ Ալ­ֆորվի­լի ինքնու­թեան հայ­կա­կան բա­ժինը, որ այ­սօր հպար­տութեամբ կը պաշտպա­նուի, կեր­տուած է եր­բեմ­նի լու­սանցքա­յին թա­ղամա­սի մը ար­մա­տական կեր­պա­րանա­փոխու­թեամբ՝ դառ­նա­լով ճա­ռագայթման մեծ կեդ­րոն, շնոր­հիւ միու­թե­նական զօ­րակ­ցութեան, հա­մայնքին եր­կա­թեայ կամ­քին եւ քա­ղաքա­պետա­րանի նա­խա­ձեռ­նող ոգիին: 

ՆՈՐԱ ԹԱՇՃԵԱՆ

Պո­րիս Աճէ­մեանի դա­սախօ­սու­թիւնը՝

«Արամ Ան­տո­նեան եւ Նու­պա­րեան մա­տենա­դարա­նը. ժա­ռան­գութիւնն ու յի­շողու­թիւնը՝ Սփիւռքի մէջ»

Ապ­րիլ 15-ին, պատ­մա­բան եւ Նու­պա­րեան մա­տենա­դարա­նի (Փա­րիզի 16-րդ թա­ղամաս) տնօ­րէն Պո­րիս Աճէ­մեան սկիզբ դրաւ դա­սախօ­սու­թիւննե­րու շար­քի մը՝ վե­րոն­շեալ ցու­ցա­հան­դէ­սի ծի­րին մէջ: Պո­րիս Աճէ­մեանի դա­սախօ­սու­թիւնը կը վե­րաբե­րէր իր հե­ղինա­կած «Գրա­դարա­նը եւ վե­րապ­րո­ղը» («La bibliothèque et le survivant», Anamosa հրա­տարակ­չա­տուն, 2025) գիր­քին, որ կ՚առա­ջար­կէ, հե­ղինա­կին իսկ բա­ռերով, վե­րագ­ծել Նու­պա­րեան գրա­դարա­նին եւ անոր առա­ջին գրա­դարա­նապե­տին՝ Արամ Ան­տո­նեանի (Կոս­տանդնու­պո­լիս, 1879 — Փա­րիզ, 1951) «կրկնա­կի կեն­սագրու­թիւ­նը»:

Իր նե­րածա­կան խօս­քէն իսկ, Նու­պա­րեան մա­տենա­դարա­նի տնօ­րէնը մեզ հրա­ւիրեց հե­տեւե­լու իր պրպտումնե­րուն, որոնք կը մատ­նանշեն 20-րդ դա­րու հա­յոց պատ­մագրու­թեան մէջ գո­յու­թիւն ու­նե­ցող բաց մը՝ գրա­դարան­ներն ու գիր­քե­րը: Ժա­ռան­գութեան հաս­կա­ցու­թեան շուրջ խորհրդա­ծու­թիւնը, որ ներ­կայ էր ամ­բողջ դա­սախօ­սու­թեան ըն­թացքին, յե­նեցաւ կո­րուստի (մա­տենա­դարա­նը կը ստեղ­ծուի հայ­կա­կան ըն­կե­րային աշ­խարհի ոչնչաց­ման յա­ջոր­դող օրե­րուն) եւ պահ­պանման տրա­մաբա­նու­թեան վրայ:

Պո­րիս Աճէ­մեան յի­շեցուց, թէ մա­տենա­դարա­նի պատ­մութիւ­նը գրել, կը նշա­նակէ, թե­րեւս ամէն բա­նէ առաջ, գրել անոր առա­ջին գրա­դարա­նապե­տին՝ Արամ Ան­տո­նեանի պատ­մութիւ­նը: Պատ­մա­բանը մեծ խան­դա­վառու­թեամբ ու­րուագ­ծեց տպա­ւորիչ բեղմնա­ւոր գրի­չով այս լրագ­րո­ղին դի­ման­կա­րը, որ նաեւ հմուտ գրա­սէր մըն էր ու տա­ղան­դա­ւոր գծագ­րիչ մը. տա­ղանդ մը, որ ան նախ գոր­ծա­ծեց իր ժա­մանա­կի հայ քա­ղաքա­կան գոր­ծիչնե­րը սուր ծաղ­րանկար­նե­րով քննա­դատե­լու հա­մար, ապա՝ Նու­պա­րեան մա­տենա­դարա­նին մէջ իր հե­տագայ գոր­ծունէու­թեան ըն­թացքին, հայ­կա­կան ձե­ռագ­րե­րու ման­րանկար­չութե­նէն ներշնչուած զար­դա­նախ­շեր նկա­րելով: Մինչ ան պաշ­տօն կը վա­րէր Օս­մա­նեան Ներ­քին գոր­ծոց նա­խարա­րու­թեան գրաքննու­թեան գրա­սենեակին մէջ, 1915-ին այլ հայ մտա­ւորա­կան­նե­րու նման կ՚աք­սո­րուի, հրաշ­քով ողջ կը մնայ եւ, Անա­տոլուի ու Մի­ջին Արե­ւել­քի ճամ­բա­ներով եր­կար թա­փառումնե­րէ ետք, կը հաս­նի Փա­րիզ, ուր 1919-ին կը միանայ Հայ Ազ­գա­յին Պա­տուի­րակու­թեան: Ան իր կեան­քի այս ող­բերգա­կան դրուագին կ՚անդրա­դառ­նայ իր եր­կու հրա­տարա­կու­թիւննե­րուն մէջ. «Այն սեւ օրե­րուն…» (1919) եւ «Աք­սո­րի ճամ­բուն վրայ» (1919-1920):

Ըստ Պո­րիս Աճէ­մեանի իսկ ար­տա­յայ­տութեան՝ այս «թուղթի/թուղթե­րով՝ Հա­յաս­տան»-ի (Ֆրան­սա­յի մէջ ծա­նօթ՝ անու­շա­բոյր «Papier d’Arménie» / «Հա­յաս­տա­նի թուղթ» անու­նէն մեկ­նած բա­ռախա­ղով) ստեղ­ծումը ար­դիւնքն էր կրկնա­կի դրդա­պատ­ճա­ռի. մէկ կող­մէ՝ Հայ­կա­կան Բա­րեգոր­ծա­կան Ընդհա­նուր Միու­թեան նա­խագահ Պօ­ղոս Նու­պար Փա­շայի (1851-1930) մղու­մին, եւ միւս կող­մէ՝ պոլ­սե­ցի հա­րուստ գրա­սէրի մը՝ Վի­չէն Հո­լասի ժա­ռան­գորդնե­րուն նա­խաձեռ­նութեան, որոնք կը փա­փաքէին իրենց հօր գրա­դարա­նը կտա­կել Թուրքիայէն դուրս գտնուող հայ­կա­կան հաս­տա­տու­թեան մը: Պո­րիս Աճէ­մեան յի­շեց 1928-ին իր դռնե­րը բա­ցած Մա­տենա­դարա­նի հիմ­նադրու­թեան հիմ­քը հան­դի­սացող մշա­կու­թա­յին նկրտումնե­րը. ան պի­տի չըլ­լար սո­վորա­կան հայ­կա­կան գրա­դարան մը այ­լոց մէջ, այլ՝ հայ ազ­գա­յին մա­տենա­դարան մը, «վտա­րան­դի ազ­գա­յին սրբա­վայր մը»: Սրբու­թեան նմա­նօրի­նակ հռե­տորա­բանու­թիւն մը կը տի­րապե­տէ նաեւ ան­խոնջ գրա­դարա­նապետ Ան­տո­նեանի գրու­թիւննե­րուն մէջ. «Ես գրա­դարան կը մտնեմ այնպէս, ինչպէս մե­նաս­տան մը կը մտնեն», կը խոս­տո­վանի ան, որ կը հսկէ գիր­քե­րու եւ ար­խիւնե­րու պահ­պանման, զորս կը կո­չէ «նշխար»: Ուստի ան ամէն ճիգ ի գործ կը դնէ ապա­հովե­լու անոնց պահ­պանման լա­ւագոյն պայ­մաննե­րը. կը նա­խագ­ծէ դա­րակ­նե­րը, կը մտա­ծէ անոնց դա­սաւոր­ման մա­սին՝ հա­ւաքա­ծոնե­րը լոյ­սէն հե­ռու պա­հելու հա­մար, կը հո­գայ օդա­փոխու­թեան հա­մակար­գի տե­ղադ­րումը՝ փո­շիի կու­տա­կու­մը նուազեց­նե­լու նպա­տակով եւ այլն:

1940-ի ֆրան­սա­կան պար­տութե­նէն ետք գեր­մա­նական բռնագ­րա­ւիչ ու­ժե­րուն կող­մէ Մա­տենա­դարա­նի թա­լանը յա­տուկ հե­տաքրքրու­թիւն արթնցուց ներ­կա­ներուն մէջ. խոր տպա­ւորու­թիւն գոր­ծեց Պո­րիս Աճէ­մեանի նկա­րագ­րած պատ­կե­րը, որ ցոյց կու տար սրբա­վայ­րին «նշխար»-նե­րը պահ­պա­նելու Ան­տո­նեանի յա­մառու­թիւնը. աք­սո­րի ճամ­բա­ներուն վրայ ին­կած ու հաշ­մանդամ դար­ձած տա­րեց գրա­դարա­նապե­տը գի­շերով շէն­քի նկու­ղին մէջ կը պա­հէ հա­զուա­գիւտ եւ ար­ժէ­քաւոր հրա­տարա­կու­թիւննե­րով լե­ցուն պար­կեր՝ զա­նոնք փո­խարի­նելով նուազ ար­ժէ­քաւոր գիր­քե­րով, ապա կը փո­փոխէ գրա­դարա­նի գրա­ցու­ցա­կը՝ բռնագ­րա­ւիչին կաս­կածնե­րը չարթնցնե­լու հա­մար:

Պո­րիս Աճէ­մեան իր խօս­քը եզ­րա­փակեց անդրա­դառ­նա­լով յետ-ան­տո­նեանեան դա­րաշրջա­նին՝ Ցե­ղաս­պա­նու­թեան յի­շողու­թեան քա­ղաքա­կա­նաց­ման եւ նիւ­թին վե­րաբե­րեալ ակադե­մա­կան հե­տազօ­տու­թիւննե­րու սկզբնա­ւոր­ման շրջա­նին: Նու­պա­րեան մա­տենա­դարա­նը այ­նուհե­տեւ անցման պար­տա­դիր կէտ մը կը դառ­նայ այս հար­ցով զբա­ղող պատ­մա­բան­նե­րուն հա­մար, ինչպէս՝ Իվ Թեր­նոնը կամ Անա­հիտ Տէր-Մի­նասեանը: Ռե­մոն Գէոր­գեան, որ եղած է 1986-էն 2012 մա­տենա­դարա­նին տնօ­րէնը, ցե­ղաս­պա­նու­թեան մե­ծագոյն մաս­նա­գէտ­նե­րէն մէկն է:

Մենք չենք կրնար հոս հա­ւատար­մօ­րէն վե­րար­տադրել Պո­րիս Աճէ­մեանի խան­դա­վառ խօս­քին ճո­խու­թիւնն ու ճշգրտու­թիւնը: Հան­րութեան կող­մէ հնչած բազ­մա­թիւ եւ բազ­մա­զան հար­ցումնե­րը, որոնք կը վե­րաբե­րէին Ան­տո­նեանին, գրա­դարա­նի գնումնե­րու քա­ղաքա­կանու­թեան, անոր այ­ցե­լու­նե­րուն, հա­ւաքա­ծոնե­րուն կամ առա­քելու­թիւննե­րուն, վկա­յեցին դա­սախօ­սու­թեան արթնցու­ցած հե­տաքրքրու­թեան մա­սին. թե­րեւս անոնք նաեւ հաս­տա­տեցին ազ­գագրա­գէտ եւ մար­դա­բան Տա­նիէլ Ֆապ­րիի կող­մէ «Ժա­ռան­գութեան յոյ­զեր» (2013) գիր­քին մէջ ար­ծարծուած այն գա­ղափա­րը, ըստ որուն գրա­դարան­նե­րու կամ ար­խիւնե­րու հա­ւաքա­ծոնե­րը, պատ­մա­կան յու­շարձան­նե­րու նման, զօ­րաւոր յու­զա­կան պոռթկումներ կը յա­ռաջաց­նեն: 

Աստղիկ Ադա­մեանի դա­սախօ­սու­թիւնը՝

«Ֆրան­սա­յի հայ հա­մայ­նա­վար­նե­րու պատ­մութիւ­նը. 1920-1990»

1920-ական թուական­նե­րու ար­շա­լոյ­սին Ֆրան­սա ժա­մանե­լէ քիչ ետք, երիտ­թուրքե­րու կա­ռավա­րու­թեան կող­մէ գոր­ծուած 1915-ի ցե­ղաս­պա­նու­թե­նէն վե­րապ­րածնե­րը զան­գուածա­յին «բա­նուո­րացում» (pro­léta­risation) կ՚ապ­րին: Ոմանք կը միանան նո­րաս­տեղծ ֆրան­սա­կան Հա­մայ­նա­վար կու­սակցու­թեան շար­քե­րուն, որ օտա­րազ­գի աշ­խա­տու­ժը կը հա­մախմբէր «լե­զուա­կան խումբե­րու» մէջ՝ կու­սակցու­թեան ռազ­մա­վարա­կան ուղղու­թիւննե­րը թարգմա­նելու եւ տա­րածե­լու հա­մար այն հա­մայնքնե­րուն մէջ, որոնք տա­կաւին ֆրան­սա­խօս չէին: Աստղիկ Ադա­մեան կը շեշ­տէ այն հիմ­նա­կան տա­տանու­մը, որ կը յատ­կանշէ հայ­կա­կան հա­մայ­նա­վարու­թիւնը Ֆրան­սա­յի մէջ՝ մի­ջազ­գայնա­կանու­թեան եւ ազ­գայնա­կան դրդա­պատ­ճառնե­րու մի­ջեւ, զորս կ՚օգ­տա­գոր­ծէր Խորհ. Միու­թիւնը Հա­յաս­տա­նի Օգ­նութեան Կո­միտէին (ՀՕԿ) մի­ջոցով, հիմ­նուած 1921-ին՝ հա­կակշռե­լու հա­մար Սփիւռքի ան­կա­խական նկրտումնե­րը: Այս հայ­կա­կան հա­մայ­նա­վարու­թիւնը կը զար­գա­նայ շար­ժումի հա­մաշ­խարհա­յին պատ­մութեան վե­րիվայ­րումնե­րուն հա­մըն­թաց. այսպէս, ստա­լինեան շրջա­նը եւ «ըն­կերվա­րու­թիւն՝ մէկ երկրի մէջ» ռազ­մա­վարու­թիւնը կը յատ­կանշուին ներ­գաղթի ի նպաստ ծա­ւալուն ար­շա­ւով մը, բայց նաեւ՝ զտումնե­րու դա­րաշրջա­նին, 1937-ին ՀՕԿ-ի լու­ծա­րու­մով: Նա­ցիական բռնագ­րաւման դէմ ընդյա­տակեայ պայ­քա­րը, ուր առա­ջին հեր­թին աչ­քի կը զար­նէ Մի­սաք Մա­նու­շեանը, կը ներգրա­ւէ աւե­լի մեծ թի­ւով հա­յեր: Երկրորդ Հա­մաշ­խարհա­յին պա­տերազ­մի աւար­տին, ֆրան­սա­կան քա­ղաքա­կան դաշ­տին մէջ Ֆրան­սա­յի Հա­մայ­նա­վար կու­սակցու­թեան գե­րիշ­խա­նու­թեան պայ­մաննե­րուն տակ, նոր կազ­մա­կեր­պութիւններ, ինչպէս՝ Ֆրան­սա­հայ երի­տասար­դա­կան միու­թիւնը (JAF) եւ Ֆրան­սա­հայոց մշա­կու­թա­յին միու­թիւնը (UCFAF), կը յա­ջոր­դեն նա­խորդ տաս­նա­մեակ­նե­րու կա­ռոյցնե­րուն, մինչ հետզհե­տէ մեծ թի­ւով հա­յեր կ՚ընտրեն ներ­գաղթի ճամ­բան: Պատ­մա­բանը կը յի­շեց­նէ, որ 1965-էն սկսեալ ի յայտ եկած Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ճա­նաչ­ման պա­հան­ջը իր շուրջ կը հա­մախմբէ Սփիւռքի մէջ առ­կայ տար­բեր քա­ղաքա­կան հո­սանքնե­րը՝ առանց ջնջե­լու խոր տա­րակար­ծութիւննե­րը:

Աստղիկ Ադա­մեան յա­ջողե­ցաւ իրա­գոր­ծել այս եր­կար ու բարդ պատ­մութիւ­նը խտաց­նե­լու դժուարին խնդի­րը՝ հա­րուստ վա­ւերագ­րութեամբ (ար­խիւներ եւ լու­սանկար­ներ) հիմ­նա­ւորուած, բո­վան­դա­կալից դա­սախօ­սու­թեան մը մէջ: Հան­րութեան բազ­մա­թիւ հար­ցումնե­րը շօ­շափե­ցին ներ­գաղթի փոր­ձա­ռու­թիւննե­րը, շեշ­տե­ցին գե­րիշ­խա­նու­թեան այն բա­խումնե­րը, որոնք պա­ռակ­տե­ցին Սփիւռքը, եւ առիթ ստեղ­ծե­ցին ար­դիւնա­ւէտ քննար­կումի մը, որ դէմ առ դէմ դրաւ ապ­րուած փոր­ձա­ռու­թիւնն ու ար­խիւնե­րու վրայ կա­տարուած աշ­խա­տան­քը: 

ՆԱՐԵԿ ԹԱ­ՃԻՐԵԱՆ

Փաթ­րիս Ճո­լոլեանի դա­սախօ­սու­թիւնը՝

«Արաքս» լու­սանկար­չա­տան յու­շե­րուն ընդմէ­ջէն

Ապ­րիլ 18-ին, «Ալ­ֆորվիլ, հայ­կա­կան գիւղ մը. 1920-1930-ական թուա­կան­ներ» ցու­ցա­հան­դէ­սի ծի­րէն ներս, «Le 148» մշա­կու­թա­յին կեդ­րո­նին մէջ տե­ղի ու­նե­ցաւ ու­րիշ դա­սախօ­սու­թիւն մըն ալ. Փաթ­րիս Ճո­լոլեան զգա­յացունց սու­զում մը առա­ջար­կեց ֆրան­սա­հայ սփիւռքի պատ­մութեան մէջ:

Յեն­լով լու­սանկար­նե­րու եւ ըն­տա­նեկան վկա­յու­թիւննե­րու վրայ, յատ­կա­պէս անոնց, որոնք կա­պուած են հան­րա­ծանօթ «Արաքս» լու­սանկար­չա­տան հիմ­նա­դիր, իր հօր՝ Գրի­գորի կեր­պա­րին հետ, Փաթ­րիս Ճո­լոլեան վե­րակազ­մեց աք­սո­րով, վե­րակեր­տումով եւ փո­խան­ցումով յատ­կանշուած կեան­քե­րու իս­կա­կան խճան­կար մը: Պատ­կերնե­րը իւ­րա­յատուկ տա­րողու­թիւն կը ստա­նան. անոնք պարզ ար­խիւներ ըլ­լա­լէ շա՜տ աւե­լին են, անոնք յի­շողու­թեան բե­կոր­ներ են, որոնք կը վե­րագ­ծեն հա­յերու հաս­տա­տու­մը:

«Արաքս»-ի կող­մէ ան­մա­հացուած դէմ­քե­րուն եւ առօ­րեայ տե­սարան­նե­րուն ընդմէ­ջէն կ՚ու­րուագ­ծուին ան­հա­տական ու­ղի­ներ, որոնք ար­ձա­նագ­րուած են «ըն­դա­ծիր պատ­մութեան» մէջ՝ Օս­մա­նեան կայսրու­թեան վեր­ջա­ւորու­թեան տե­ղի ու­նե­ցած վե­րիվայ­րումնե­րէն մին­չեւ Ֆրան­սա­յի մէջ ար­մա­տաւո­րու­մը: Իր «Գո­յատե­ւել եւ վե­րած­նիլ» գիր­քի շա­րու­նա­կու­թեան ծի­րին մէջ, Փաթ­րիս Ճո­լոլեան լոյս սփռեց միաժա­մանակ մտեր­միկ եւ հա­ւաքա­կան պատ­մութեան մը վրայ, ուր ըն­տա­նեկան յի­շողու­թիւնը կը միանայ ամ­բողջ ժո­ղովուրդի մը պատ­մութեան:

Դա­սախօ­սու­թիւնը ցոյց տուաւ նաեւ, թէ ինչպէս լու­սանկար­չութիւ­նը, իբ­րեւ մաս­նա­գիտու­թիւն եւ գոր­ծունէու­թիւն, հան­դի­սացած է փո­խանցման հզօր մի­ջոց մը:

Այս կեն­սա­փոր­ձե­րը ի ցոյց դնե­լով՝ Փաթ­րիս Ճո­լոլեան հան­րութեան ըն­ծա­յեց պատ­մա­կան եւ միաժա­մանակ խո­րապէս մարդկա­յին պահ մը՝ հրա­ւիրե­լով մտա­ծելու ինքնու­թեան կա­ռուցման եւ այն ձե­ւին մա­սին, որով մշա­կու­թա­յին ժա­ռան­գութիւննե­րը կը շա­րու­նա­կեն ապ­րիլ եւ կեր­պա­րանա­փոխուիլ այսօր: 

ՆՈՐԱ ԹԱՇՃԵԱՆ ■