երբ հայոց պատմութիւնը մուտք կը գործէ Եւրոպայի ուժանիւթային ապագայէն ներս

«Ալֆոր­վի­լի երկխօ­սու­թիւններ» (Les Dialogues d’Alfortville) բանա­խօսութիւննե­րու շար­քին՝ Երեք­շաբթի, Յու­նիս 16-ին, երե­կոյեան ժա­մը 20.15-ին, Մա­րիամ Արա­պեան ման­կա­պար­տէ­զին մէջ (2 rue Komitas, 94140 Alfortville) տե­ղի ու­նե­ցաւ կա­զի նիւ­թին նուիրուած դա­սախօ­սու­թիւն մը։ Այս ձեռ­նարկը հա­մախմբեց եր­կու բա­ցառիկ բա­նախօս­ներ՝ «Deynergies» ըն­կե­րու­թեան նա­խագահ եւ «Gaz de France» խմբակ­ցութեան նախ­կին ընդհա­նուր պա­տուի­րակ Ժաք Տեյիր­մէնճեանը, որ ամէ­նէն լաւ կը ճանչնայ 20-րդ դա­րու ֆրան­սա­կան տնտե­սու­թիւնը կեր­տած ար­դիւնա­բերու­թեան ելե­ւէջ­նե­րը, եւ «Engie» ըն­կե­րու­թեան՝ Ռու­սաստա­նի եւ Ուքրաինա­յի նախ­կին տնօ­րէն, գործարարութեան զար­գացման աւագ մաս­նա­գէտ Ալ­պէր Գրի­գորեանը։

Ընտրե­լով կա­զը որ­պէս նիւթ՝ Վալ-տը-Մառնի սրտին մէջ Ալ­ֆորվիլի քա­ղաքա­պետու­թեան հետ հա­մատեղ կազ­մա­կեր­պուած հան­րա­յին հան­դի­պումնե­րու այս շար­քը նիւ­թին կը մօ­տենար ո՛չ միայն իբ­րեւ ար­դի աշ­խարհա­քաղա­քական մար­տահրա­ւէր, այ­լեւ որ­պէս կա­պող թել մը, որ փա­րիզեան արուար­ձա­նի այս ֆրան­սա­կան քա­ղաքը կը միաց­նէ Հա­յաս­տա­նին՝ ար­դիւնա­բերա­կան, մարդկա­յին եւ դի­ւանա­գիտա­կան տաս­նա­մեակ­նե­րու պատ­մութեան ընդմէ­ջէն։ Այս ընտրու­թիւնը միաժա­մանակ թոյլ կու տայ բա­ցայայ­տե­լ Ալ­ֆորվի­լի պատ­մութեան ան­ծանօթ կող­մե­րը եւ այն հա­յերուն ան­ցեալը, որոնք հոն հաս­տա­տուե­ցան 1920-ական թուական­նե­րուն, Ֆրան­սա ժա­մանե­լնուն պէս։

Ալ­ֆորվիլ. ֆրան­սա­կան կա­զի ար­դիւնա­բերու­թեան աննկատ օր­րա­նը

«Ալ­ֆորվիլ. կա­զի պատ­մութիւ­նը ձե­ւաւո­րող դե­րակա­տարը Ֆրան­սա­յի մէջ» խո­րագի­րը կրող առա­ջին զե­կու­ցումը ներ­կա­յացուց Ժաք Տեյիր­մէնճեանը, որ «Gaz de France»-ի բարձրաս­տի­ճան պաշ­տօ­նատար մըն է եւ բո­լորէն լաւ գի­տէ 20-րդ դա­րուն ֆրան­սա­կան տնտե­սու­թիւնը ձե­ւաւո­րած ար­դիւնա­բերու­թեան մե­քենա­կանու­թիւնը։

Արդա­րեւ, Ալ­ֆորվի­լը սո­վորա­կան քա­ղաք մը չէ այս պատ­մութեան մէջ։ Գտնո­ւելով Սէ­նի ափին՝ ճիշդ հոն, ուր ան կը միախառ­նո­ւի Մառն գե­տին, քա­ղաքը եր­կար ժա­մանակ հիւ­րընկա­լած է կա­զային խո­շոր են­թա­կառոյցներ։ Հայ­կա­կան մեծ հա­մայնքի ներ­կա­յու­թիւնը, որ Ֆրան­սա­յի ամէ­նէն հին ու ար­մա­տաւո­րուած գա­ղութնե­րէն մէկն է եւ 1915-ի Ցե­ղաս­պա­նու­թեան յա­ջոր­դած գաղ­թի ժա­ռան­գորդը, ու­րոյն կապ մը հիւ­սած է սփիւռքեան ինքնու­թեան եւ տե­ղական ար­դիւնա­բերա­կան կա­ռոյ­ցին մի­ջեւ։ Սե­րունդնե­րու ըն­թացքին ալ­ֆորվիլ­ցի բազ­մա­թիւ հա­յեր աշ­խա­տած են այս մար­զէն ներս՝ աննկատ, բայց հաս­տա­տուն կեր­պով նպաս­տե­լով Ֆրան­սա­յի մէջ կա­զի ոլոր­տի վե­րել­քին։

Ժաք Տեյիր­մէնճեան վեր հա­նեց հա­ւաքա­կան ու ար­դիւնա­բերա­կան այս անցեալը՝ յի­շեց­նե­լով, թէ ինչպէ՛ս 1946-ին պե­տակա­նացուած «Gaz de France»-ը տաս­նա­մեակ­ներ շա­րու­նակ կազ­մա­կեր­պեց երկրին ուժա­նիւթային մա­տակա­րարու­մը, նախ­քան շու­կա­ներու ազա­տակա­նաց­ման պայ­մաննե­րուն մէջ վե­րածուիլը «Engie»-ի՝ ուժանիւթի ոլորտի եւ­րո­պական հսկա­յին։

Հա­յաս­տան. եւ­րո­պական կա­զային խճան­կա­րի ապա­գայ առանցքա­յին մաս­նի՞կը

Երկրորդ զե­կու­ցումը առա­ջադ­րեց հրա­տապ ար­դիակա­նու­թիւն ու­նե­ցող հարց մը. «Հա­յաս­տան. Եւ­րո­պայի կա­զամա­տակա­րար­ման դե­րակա­տա՞ր»։ Այս հար­ցին պա­տաս­խա­նելու պար­տա­կանու­թիւնը ստանձնեց Ալ­պէր Գրի­գորեանը («Engie»-ի Ռու­սաստա­նի եւ Ուքրաինա­յի մաս­նա­ճիւ­ղե­րու նախ­կին տնօ­րէնը), որ հան­դէս եկաւ որպէս հե­ղինա­կու­թիւն մը, որ հմտօ­րէն գոր­ծած է Արե­ւել­քի եւ Արեւ­մուտքի մի­ջեւ ուժանիւթային մեծ լա­րումնե­րու իրադրութեանց մէջ։

2022-ին Ուքրաինա ռու­սա­կան ներ­խուժու­մէն եւ դէ­պի եւրոպական շուկայ ռու­սա­կան կա­զի մա­տակա­րարումնե­րու աս­տի­ճանա­կան դադ­րե­ցու­մէն ի վեր, Եւրոպան տեն­դա­գին կեր­պով կը փնտռէ նոր ու­ղի­ներ եւ նոր մա­տակա­րար­ներ։ Այս պա­րագա­յին, Հա­րաւա­յին Կով­կա­սը, եւ յատ­կա­պէս Հա­յաս­տա­նը, իրենց վրայ կը հրա­ւիրեն նոր հա­յեացքներ։ Որպէս ցա­մաքով շրջա­պատո­ւած եր­կիր՝ Հա­յաս­տան կը գտնո­ւի ռազ­մա­վարա­կան ու­ժա­նիւ­թա­յին մի­ջանցքնե­րու խաչ­մե­րու­կին վրայ եւ բարդ յա­րաբե­րու­թիւններ կը պահ­պա­նէ իր դրա­ցինե­րուն՝ Ռու­սաստա­նի, Իրա­նի, Վրաս­տա­նի եւ Ազեր­պայճա­նի հետ։ Այ­դուհան­դերձ, ան օժ­տո­ւած է աշ­խարհագ­րա­կան իրա­կան առա­ւելու­թիւննե­րով՝ տա­րան­ցիկ գօ­տիի կամ շրջա­նային կեդ­րո­նի (hub) դեր ստանձնե­լու համար։

Ալպէր Գրի­գորեան քննար­կեց այն պայ­մաննե­րը, որոնցմով Հա­յաս­տա­նը կրնայ ընդգրկո­ւիլ Եւ­րո­պայի հա­մար բազ­մա­զանա­ցուած մա­տակա­րար­ման կա­ռոյ­ցին մէջ, քա­ղաքա­կան եւ են­թա­կառու­ցա­յին այն ար­գելքնե­րը, որոնք դեռ կը յա­մենան, ինչպէս նաեւ այն կա­րելիու­թիւննե­րը, որոնք կը ստեղ­ծո­ւին Երե­ւանի եւ Պրիւսէ­լի մի­ջեւ ըն­թա­ցող մեր­ձեցմամբ։ Խո­րունկ վեր­լուծու­թիւն մը՝ հա­զուա­գիւտ գործնա­կան փոր­ձա­ռու­թեամբ հա­րուստ, որ ակնյայ­տօ­րէն բազ­մա­թիւ հար­ցումներ յա­ռաջա­ցուց ներ­կա­ներուն մօտ։

Երե­կոյթ մը՝ պատ­մութեան եւ ապա­գայի խաչ­մե­րու­կին վրայ

Երե­կոյ­թը վա­րեց մի­ջազ­գա­յին տե­ղեկա­տուա­կան ար­հեստա­գիտու­թեան ըն­կե­րու­թիւննե­րու նախ­կին բարձրաս­տի­ճան տնօ­րէն Ռո­պէր Այ­տա­պիրեանը, որ յա­ջողութեամբ շաղ­կա­պեց եր­կու ելոյթնե­րը եւ ղե­կավա­րեց հան­րութեան հետ զրոյ­ցը։

Այս հան­դիպման մէջ տպա­ւորի­չը ըսուածին ներ­դաշնա­կու­թիւնն է. Ալ­ֆորվի­լէն մին­չեւ Երե­ւան, անցնե­լով «Gaz de France»-ի մի­ջանցքնե­րէն եւ ռուս-եւ­րո­պական կա­զային բա­նակ­ցութիւննե­րէն, միեւ­նոյն հայ­կա­կան հա­մայնքն է, որ կ՚երե­ւի են­թա­խորքին՝ իր նպաս­տը բե­րած ըլ­լա­լով ուժանիւթի այս պատ­մութեան իւ­րա­քան­չիւր հանգրուանին, յա­ճախ ստուերի մէջ, բայց միշտ մաս­նա­գիտա­կան բարձր կա­րողու­թեամբ։

Այս ձեռ­նարկով, «Ալ­ֆորվի­լի երկխօ­սու­թիւններ»-ը կը վե­րահաս­տա­տեն իրենց գլխա­ւոր առա­քելու­թիւնը.- Ֆրան­սա­յի հայ­կա­կան սփիւռքի կեն­դա­նի խորհրդա­նիշը նկա­տուող այս քա­ղաքը վե­րածել ժա­մանա­կակից աշ­խարհի մեծ մար­տահրա­ւէր­նե­րու շուրջ լուրջ խորհրդա­ծու­թեան հար­թա­կի մը՝ դի­տուած եր­կու եր­կիրնե­րու, եր­կու մշա­կոյթնե­րու եւ, այ­սուհե­տեւ, ու­ժա­նիւ­թա­յին եր­կու տես­լա­կան­նե­րու հա­մատեղ պատ­մութեան իւ­րա­յատուկ պրիս­մակէն։

Թ. Շ. ■